Mahler en Bruckner door de Bamberger Symphoniker en Jakub Hrůša

Toen Gustav Mahler op 20 november 1889 met het orkest van de Koninklijke Opera van Boedapest – waarvan hij chef-dirigent was – voor het eerste een première dirigeerde van een groot orkeststuk van eigen hand, stond er nog ‘Sinfonische Dichtung’ op de partituur. Vele luisteraars toonden zich verbaasd, hadden nog nooit zulke rijke ‘natuurmuziek’ gehoord. Het was een voorbode van Mahlers streven om steeds de ­klanken van de kosmos in zijn werken te vangen. Boven het eerste deel van wat in 1899 uitgegeven zou worden als zijn Eerste symfonie had de componist ‘Wie ein Naturlaut’ geschreven, en inderdaad hoor je hier de natuur ontwaken. Hoofdthema was niet toevallig de melodie van Ging heut’ morgen übers Feld (een van Mahlers Li­eder eines fahrenden Gesellen). Bij de eerste drie uitvoeringen van de symfonie liet Mahler na die opening een andante spelen met de titel Blumine, maar vanaf de vierde uitvoering, in maart 1896 in Berlijn, liet hij dat tweede deel weg.

Gustav Mahler in 1884

De oorsprong van het idyllische ­Blumine lag in de toneelmuziek bij Joseph Victor von Scheffels Der Tro­mpeter von Säkkingen, die Mahler in juni 1884 geleverd had. Het orkest­intermezzo begint en eindigt met een lyrische cantilene voor de trompet. Een recensent van de Boedapester première van de Eerste symfonie had er zich ‘de tedere gevoelens van verliefden in de stilte van de nacht’ bij voorgesteld. Het is aannemelijk dat sopraan Johanna Richter, met wie Mahler in 1883 had gewerkt in Kassel, zijn inspiratie voor het serenade-achtige Blumine is geweest. Pas in 1966 werd de muziek herontdekt, door Mahler-biograaf Donald Mitchell. Op 18 juni 1967 gaf Benjamin Britten op zijn Aldeburgh Festival Mahlers noten hun eerste uitvoering sinds 1894.

Op 1 januari 1885 schreef Gustav Mahler aan zijn vriend Fritz Löhr: ‘Ik heb een cyclus geschreven van (voorlopig) zes liederen, die ik aan haar heb opgedragen. Zij kent ze niet, maar zouden ze haar iets kunnen vertellen wat ze nog niet weet?’ De vrouw op wie Mahler hier doelt, was Johanna Richter: een ­sopraan aan het hoftheater in Kassel, waar de jonge musicus tweede kapelmeester was. Wees zij hem af of maakte Mahler zelf – omwille van zijn carrière – een einde aan hun affaire? De bronnen zijn hierover niet eensluidend. Hoe dan ook, hij was er erg verdrietig over.

Van de genoemde zes ‘liederen’ (eigen­lijk gedichten) zou Mahler er vier op muziek zetten. Het romantische gegeven van een jongeman die na een ongelukkige liefde als zwerver (‘Wanderer’) de wijde wereld intrekt, leidt tot een prachtig kwartet van contrasterende en toch samenhangende tableaus. Wenn mein Schatz Hochzeit macht is een voorbeeld van wat Mahler later zou noemen ‘tragische, hartverscheurende ironie’. Aanvankelijk biedt de heerlijke natuur in Ging heut’ morgen übers Feld enige troost, maar naar het einde toe blijkt dit een illusie te zijn. Fel breekt dan de smart naar buiten in Ich hab’ ein glühend Messer; na de uitgesproken doodswens lost het naspel in het niets op. In het ritme van een treurmars begint de epiloog Die zwei blauen Augen. Onder een lindenboom lijkt de ik-figuur te berusten in zijn lot, wat vervolgens wordt weerlegd door de mineurklanken in de slotmaten van de begeleiding. Weer klinkt hier het treurmarsritme: is er sprake van verlossing in de dood?

Voer voor romantici, Anton Bruckners Vierde symfonie. De componist schreef het er zelf boven: ‘Symfonie nr 4 ‘Romantische’.’ In een brief aan een goede vriend was hij bepaald kwistig met allerlei associaties die hij bij het eerste deel had, dat zo sprekend opent met strijkers­tremolo’s en een hoornsolo: ‘Mittelalter Stadt – Morgendämmerung – von der Stadttürmen ertönen Morgenweckrufe – die Türe öffnen sich – auf stolzen Rossen sprengen die Ritter hinaus ins Freie; der Zauber des Waldes umfängt sie – Waldesrauschen – Vogelgesang – und so entwickelt sich das ganze romantische Bild [...].’

De Vierde was de eerste symfonie waar Bruckner eens echt voor beloond werd

Dat klinkt als een soort catechismus van de Romantiek – althans van een bepaalde variant daarvan, namelijk de nostalgische hang naar de geïdealiseerde Middeleeuwen. Een wereld die je ook vindt in opera’s van Richard Wagner, voor wie Bruckner grote bewondering had. Voor wie nog meer auditieve handvatten wenst: Bruckner noteerde in de tweede versie van 1878/80 bij het Scherzo – met andermaal een hoornsignaal – ‘Jagdthema’ en ‘Tanzweise während der Mahlzeit der Jagd’, en bij de finale ‘Volksfest’.
Bruckner heeft deze beschrijvingen verder niet naar buiten gebracht, de romantische verbeelding van de luisteraar dient immers niet aan banden gelegd; bovendien zei hij later soms weer andere dingen. En zo kon de musicoloog Alfred Einstein naar aanleiding van juist deze Vierde symfonie Bruckner ook beschrijven als ‘een romanticus van de hoogste orde [...] voor zover hij zuivere klanken tot grondslag van zijn symfonieën maakte en hierdoor [met deze symfonie] zijn meest harm­onieuze werk schiep, dat bijna volledig bestaat bij de gratie van pure klankschoonheid.’ Goede, eerlijke muziek heeft eigenlijk geen woorden of associaties nodig om begrepen te worden.

De Vierde was de eerste symfonie waar Bruckner eens echt voor beloond werd. De première werd stormachtig ontvangen. Het werd waarachtig tijd ook; de componist was inmiddels 57 en was tot dan veelal miskend, zelfs bespot. ‘Muzikale boa constrictors’ noemde Johannes Brahms de symfonieën waaraan Bruckner vaak jarenlang werkte en herschreef, ‘een zwendelarij om te lachen’, en de invloedrijke criticus Eduard Hanslick was zó grof dat toen Bruckner eens bij keizer Franz Joseph op audiëntie was en deze hem vroeg of hij iets voor hem kon doen, hij nogal naïef antwoordde: ‘Kan Uwe Majesteit Hanslick van de Freie Presse niet verbieden dat hij mij zo afkamt?’

Maar op de avond van 20 februari 1881 in Wenen werd zijn muziek dus op waarde geschat. Bruckner, die zo lang had gezocht naar erkenning, vond de publieksreacties zo aanmoedigend, dat hij na elk gespeeld deel op zijn wat onhandige manier het podium opklom om met een diepe buiging het applaus in ontvangst te nemen. Op al even roerende wijze had hij tijdens de generale repetitie al dirigent Hans Richter bedankt, die samen met de Wiener Philharmoniker zijn werk zo overtuigend tot klinken bracht. Richter vertelde later graag over een zeker muntje dat hij altijd bewaard had: ‘Deze Thaler is een munt die mij herinnert aan een dag waarop ik heb moeten huilen. Voor het eerst dirigeerde ik een Bruckner-­symfonie. Bruckner, toen al een oude man, woonde de generale repetitie bij. Zijn werken werden nauwelijks ergens gespeeld. Toen de symfonie voorbij was, kwam hij naar mij toe, stralend van geestdrift en blijdschap. Ik voelde hoe hij me iets in de hand drukte. ‘Neem dit en drink een pul bier op mijn gezondheid,’ zei hij. Het was deze Thaler.’