Made in Amsterdam: Calefax Rietkwintet

Terwijl de over hun mobieltje gebogen toeristen zonder op te kijken (links-rechts-links!) het fietspad oversteken, vloekt menig Amsterdammer binnensmonds en neemt zich voor om deze zelfingenomen, veel te duur geworden en overvolle stad zeer binnenkort voorgoed te verruilen voor een gemoedelijker leefomgeving. Maar dan begint de avond te vallen, en glijdt de verrukkelijke gloed van de intredende schemering over de grachten en pleinen van de binnenstad – die grachtengordel, die vanwege zijn beschermde zeventiende-eeuwse architectuur voor altijd verschoond zal blijven van overvloedig autoverkeer. Amsterdam blijft gewoon prachtig.

Ook als culturele hotspot oefent Amsterdam al eeuwenlang zijn aantrekkingskracht uit op het buitenland. De in heel Europa beroemde achttiende-eeuwse vioolvirtuoos Pietro Antonio Locatelli vestigde zich er zelfs, om er een bloeiende praktijk als orkestleider, docent en muziekuitgever op te zetten. En na hem waren er vele anderen. Maar ook werd menig buitenlands toonkunstenaar in het cultureel bloeiende Amsterdam op het schild gehesen als nieuwe ontdekking, waarna zijn ster dikwijls rees in heel Europa. Met name sinds de ingebruikname van Het Concertgebouw en kort daarna de oprichting van het Concertgebouworkest, beide in 1888, kwamen grote componisten maar al te graag hun muziek presenteren aan het Amsterdamse publiek.

Mozart: Kwintet

Bij de negenjarige Wolfgang Amadeus Mozart ging dat een beetje anders. Door zijn vader Leopold op concertreis meegenomen door heel Europa, in gezelschap van zijn al even muzikaal getalenteerde zusje Nannerl, was de reis gestrand in Den Haag, waar Leopold met enige tegenzin maar verlokt door een riante vergoeding naar toe was getogen op uitnodiging van de koninklijke familie, die de twee muzikale wonderkinderen graag te gast had. Daar werden de beide kinderen ernstig ziek en vervolgens slechts dankzij interventie van de hofarts en een verlengd verblijf van maar liefst acht maanden weer op de been geholpen. Gedurende diezelfde periode bezocht het gezin ook Amsterdam, waar eveneens concerten werden gegeven. Wat we vandaag spelen, is van een latere periode. Van de muziek bestaan twee varianten: een versie voor acht blazers (KV 388 met een hoofdrol voor de hobo) en één voor strijkkwintet (KV 406) die de componist later zelf vervaardigde. De rietkwintet-versie van de hand van oud-hoboïst van Calefax Eduard Wesly lag dus voor de hand; het is min of meer een combinatie van deze twee.

Liszt: Années de pèlerinage

Globetrotter avant la ­lettre Franz Liszt, ook al zo’n jeugdig reizende pianovir­tuoos (waarvan zijn pelgrimage-bundels muzikaal verslag doen), bezocht pas op latere leeftijd Amsterdam, toen zijn naam als componist al gevestigd was in heel Europa. Maar in de daaropvolgende jaren frequenteerde hij de stad nog een aantal maal, en uit de locaties waar zijn werken gespeeld werden (de Mozes en Aäronkerk, Frascati...!) mogen we afleiden dat de noodzaak van de bouw van een echte concertzaal in de Nederlandse hoofdstad zich deed voelen. In de delen uit Années de pèlerinage, première année, Suisse klinkt naast schrijnend heimwee (Le mal du pays) vooral de liefde voor de Zwitserse natuur.

Locatelli: Introduttione teatrale

Pietro Antonio Locatelli vestigde zich aan de Prinsengracht 506 in Amsterdam op de gevorderde leeftijd van achtenveertig jaar na een succesvolle carrière als reizend vioolvirtuoos. Zijn zes ‘theatrale ouvertures’ ontstonden daadwerkelijk in dit voor hem nieuwe thuis. Of ze echt bedoeld waren voor theatraal gebruik, of dat de titel alleen maar bedoeld is om het karakter van de muziek te onderstrepen, is niet bekend.

Locatelli is in de ontwikkeling van de viooltechniek een belangrijke schakel tussen Arcangelo Corelli, die zijn leermeester was, en Niccolò Paganini. Zijn didactische werk Arte del violino bevat 24 Capriccio’s die vandaag de dag nog altijd zijn voorbehouden aan virtuozen.

Bosmans: Strijkkwartet

De Amsterdamse pianiste en componiste Henriëtte Bosmans wordt gerekend tot de belangrijkste Nederlandse componisten van de twintigste eeuw. Haar leven was niet makkelijk. Haar vader, cellist van het Concertgebouworkest, stierf kort na haar geboorte aan tuberculose. Ze schreef een aantal werken voor cello die ze opdroeg aan haar partner, de celliste Frieda Belinfante. Later besloot ze te trouwen met een man, violist Francis Koene, maar nog vóór hun huwelijk was voltrokken stierf hij aan een hersentumor. Zelf werd ze ook geveld door kanker, op de veel te jonge leeftijd van zesenvijftig jaar. Haar Strijkkwartet stamt uit haar middenperiode, waarin een invloed van de Franse muziekcultuur te horen is.

Nancarrow: Studies for Player Piano

Conlon Nancarrow, Amerikaans (jazz-)trompettist en componist, nam in 1940 de wijk naar Mexico toen hij vanwege zijn politieke voorkeur (hij was zelfverklaard communist) niet langer welkom was in de Verenigde Staten. Ook zijn composities isoleerden hem; de toenmalige muziekpraktijk was eenvoudigweg ontoereikend voor het uitvoeren van zijn canonische hersenspinsels. In Mexico leerde hij componeren voor de (mechanische) pianola (player piano in het Engels), door middel van het stansen van gaatjes in pianorollen. Voor dat instrument componeerde hij vervolgens een legendarisch geworden oeuvre van uitermate complexe canons. Pas in de jaren tachtig groeide de belangstelling voor zijn werk, vooral dankzij John Cage en György Ligeti. Nancarrow werd naar Amsterdam gehaald in het kader van het Holland Festival in 1987 voor concerten in De IJsbreker. Daar werd zijn muziek binnengehaald als een sensatie. De Studies for Player Piano zijn vroege werken, waarin de menselijke maat nog goed doorklinkt. In 2009 bracht Calefax samen met pianist Ivo Janssen een cd uit geheel gewijd aan de pianolawerken van Nancarrow.

Strauss: Till Eulenspiegels lustige Streiche

Richard Strauss was een van de vele componisten die gehoor gaven aan de lokroep van het nieuwe Amsterdamse Concertgebouw. Rond de vorige eeuwwisseling dirigeerde hij er menig eigen werk, waaronder premières, waardoor een bestendige relatie ontstond met Gebouw en Orkest. Strauss’ symfonische gedicht Till Eulenspiegels lustige Streiche is een van de vele werken die gespeeld werd. Het verhaal gaat over de schavuit Uilenspiegel, die een reeks baldadige streken uithaalt en ten slotte in de kraag gevat, voor de rechters gesleept en ter dood veroordeeld wordt. Nadat de verteller een moralistisch slotwoord heeft gesproken, klinkt, als uit het graf, nog een laatste jubel van de deugniet.