Made in Amsterdam: Amsterdam Sinfonietta Solisten

Kort nadat de van huis uit katholieke Jan Pieterszoon Sweelinck in dienst was gekomen als organist van de Oude Kerk van Amsterdam werd de stad protestants. Vanaf 1578 werd tijdens de kerkdienst niet meer meerstemmig gezongen en het orgel niet bespeeld.

Toch veranderde er niet veel voor Sweelinck. Hij was stadsorganist, in dienst van de gemeente en niet van de kerk, en werd geacht de hele week door regelmatig orgelconcerten te geven.

Zijn faam als organist en componist verspreidde zich al snel over heel Europa en zorgde voor een gestage toeloop van binnen- en buitenlandse leerlingen (John Bull, Samuel Scheidt, Heinrich Scheidemann), die bij ‘Meester Jan’, zoals hij werd genoemd, de kneepjes van het klaviervak leerden. Ook Sweelincks orgelimprovisaties trokken muziekliefhebbers van heinde en verre naar Amsterdam.

Hoe die improvisaties klonken zullen we nooit weten, maar het zou goed kunnen dat de organist de beste ervan vastlegde in de verschillende fantasia’s (composities in vrije vorm) die hij componeerde. Daarvan is de Chromatische fantasie een van de bekendste.

Het werk (voor orgel of klavecimbel – Sweelinck gaf niet aan voor welk klavierinstrument hij componeerde) is opgebouwd vanuit een chromatisch motief van zes noten, samen een dalende kwart.

Het ontvouwt zich in drie secties. Eerst is de chromatische melodie steeds te horen in de ene of de andere stem. Daarna wordt zij in lange notenwaarden opgedeeld en omringd door verbijsterend virtuoze passages. Het werk eindigt met een duizelingwekkende versnelling van het muzikale materiaal.

In muziek van de tijd van Sweelinck was de stemming anders, waardoor bijvoorbeeld de noten dis en es (die in onze huidige stemming hetzelfde klinken) duidelijk van elkaar verschilden. De Nederlandse componist en Sweelinck-kenner Bernhard van den Sigtenhorst Meijer bewerkte in de jaren veertig van de vorige eeuw Sweelincks Chromatische fantasie, zodat het stuk ook op moderne instrumenten en in de stemming van nu kan worden uitgevoerd.

Johannes Brahms schreef twee strijksextetten – wat opvallend is, want strijksextetten (voor twee violen, twee altviolen en twee cello’s) werden en worden weinig gecomponeerd.

Brahms werd componist in een tijd waarin grote meesters als Richard Wagner en Franz Liszt alle aandacht kregen. Ze waren behalve grote talenten ook revolutionairen, die zich losmaakten van de vaste regels en vormen van de muziek uit de Klassieke Periode.

Voor een beginnend componist als Brahms toen was (in 1860), moet dat imponerend zijn geweest. Toch was hij het meest onder de indruk van al overleden genieën als Bach, ­Haydn, Mozart, Beethoven en Schubert.

Brahms bleef trouw aan de klassieke vormen als sonate, strijkkwartet en symfonie, maar hij wilde ze wel componeren in zijn eigen stijl en passend in zijn eigen tijd. Dat viel hem in eerste instantie niet gemakkelijk.

Zo deed hij verschillende (minstens twintig!) pogingen strijkkwartetten te schrijven, maar nooit waren ze in zijn ogen zo goed als die van (vooral) Beethoven. Toen hij na lang aandringen van zijn goede vriend en beroemd violist Joseph Joachim toch voor viool ging componeren, koos hij voor het strijksextet, daar voelde hij zich vrijer in.

Die vrijheid en zekerheid zijn te horen het Eerste strijk­sextet, dat al snel een succes werd. De cello heeft een belangrijke rol, waardoor de hele compositie een warme vriendelijke klank heeft. Dat geldt vooral voor het eerste en laatste (vierde) deel.

Die delen lijken wel wat op elkaar. Ze beginnen allebei met een vergelijkbaar zangerig hoofdthema in de cello’s. De kopdelen eindigen ook beide met pizzicatopassages. 

Brahms’ Eerste strijksextet ging in 1860 in première in een uitvoering van een strijkersgroep onder leiding van Joseph Joachim. Het succes van het werk droeg bij aan de erkenning van Brahms als componist.

Tijdgenoten noemden Jan Pieterszoon Sweelinck ‘de Orpheus van Amsterdam’, of (zoals Vondel) ‘de Phoenix der Musycke’. Sweelinck werd geroemd om zijn orgelspel, maar was ook geliefd om zijn vocale muziek. Hij componeerde veel chansons, psalmen en cantiones sacrae (heilige gezangen).

Dat hij van zang hield, klinkt door in zijn werken voor orgel en klavecimbel. Verschillende zijn gebaseerd op volksliedjes zoals Malle Sijmen, andere op psalmen als Wo Gott der Herr. De variatiereeks op Mein junges Leben hat ein End heeft een melancholiek Duits lied als basis.

Het werk bestaat uit zes variaties en telkens gebruikt Sweelinck andere compositorische en contrapuntische technieken. In de eerste variatie horen we de oorspronkelijke versie van het lied met een tamelijk eenvoudige contrapuntische begeleiding. In de tweede variatie is het contrapunt complexer.

In de derde verandert de ritmiek en stijgen de virtuositeit en de snelheid. In de vierde en vijfde variatie verwerkt Sweelinck triolen en sextolen en in de laatste mengt hij schijnbaar moeiteloos imitatie en contrapunt, maar met behoud van de eenvoudige charme van het lied. 

Componiste Mathilde Wantenaar, die afgelopen seizoen haar eigen Octet voor strijkers bewerkte voor Amsterdam Sinfonietta, maakte een strijkers­arrangement van Sweelincks Mein junges Leben hat ein End. 

Zoals gezegd: een strijksextet is geen doorsnee genre. De Italiaanse componist Luigi Boccherini was een van de eersten – misschien wel dé eerste – die aan het eind van de achttiende eeuw strijk­sextetten componeerde, en dan meteen ook maar liefst zes. Daarna duikt het muziekgenre zo af en toe op.

Antonín Dvořáks (enige) Strijksextet in A groot is hoogstwaarschijnlijk geïnspireerd op Brahms’ Eerste strijksextet; het heeft een vergelijkbare opbouw, opgewektheid en zangerigheid.

Toen de Tsjechische componist dit stuk schreef was hij, net als Brahms toen zijn Eerste strijksextet werd uitgevoerd, nog weinig bekend. Maar in de achttien jaar die de sextetten van elkaar scheiden was Brahms een invloedrijk componist geworden en bovendien lid van een comité in Wenen dat kunstenaars voordroeg voor een ondersteuning door de staat.

In 1874 stuurde Dvořák, die in armoede leefde, een paar van zijn composities naar het comité. Brahms onderkende zijn talent, zorgde ervoor dat zijn jongere collega financiële ondersteuning kreeg, en dat zijn werk bekend werd en gepubliceerd. De erkenning door een grootheid als Brahms gaf Dvořák vleugels, direct erna componeerde hij het ene prachtwerk na het andere.

Het Strijksextet in A groot ontstond in een periode waarin Dvořák zijn Slavische dansen en Rapsodie voor orkest componeerde, en veel bezig was met de muzikale folklore van zijn land. De volkse elementen kwamen ook terecht in het sextet.

De titels van de middelste delen – Dumka (een Oost-Europees genre) en Furiant (Boheemse dans) – duiden daar al op, de Slavische ritmes en melodieën bevestigen het.

Net als bij Brahms’ Eerste strijksextet was het violist Joseph Joachim die Dvořáks Strijksextet in première bracht. Het was Dvořáks eerste kamermuziekstuk dat in het buitenland (Berlijn) bekend werd.