Lunatree: rondom John Adams

Tekst: Arnold Marinissen

Minimalisten

John Adams wordt op 15 februari 2017 zeventig. Kort voor zijn kroonjaar wijdt -Lunatree een concert aan deze levende legende, die vooral in zijn vroege werk veel inspiratie vond in de minimal music. Centraal in het programma staat Adams’ werk Gnarly Buttons. De drie delen worden omlijst met werken van minimalisten van het eerste uur als Philip Glass, Frederic Rzewski en Tom Johnson, en werk van de Nederlanders Piet-Jan van Rossum en ondergetekende. Beiden hebben een hechte band met Lunatree, en de transparantie en puurheid van hun muziek gaat een natuurlijke verbinding aan met die van de minimalisten.

Glass

Philip Glass, een van de grondleggers van de minimal music, voorziet dit concert van een buitengewoon minimale opening. Voor zijn vroege werk 1+1 is niets anders nodig dan een versterkte tafel die ritmisch wordt beklopt. Als muzikaal materiaal gebruikt Glass slechts twee basale elementen: twee zestiende noten gevolgd door een achtste noot, en een enkele achtste noot. Dit materiaal wordt onderworpen aan processen van groeien, optellen en aftrekken – -principes die jarenlang centraal zullen staan in Glass’ componeren.

Johnson

Tom Johnson, Amerikaan van geboorte maar al bijna vier decennia woonachtig in Parijs, is in zijn componeren van alle oorspronkelijke minimalisten misschien wel het meest trouw gebleven aan de oorspronkelijke strenge principes van de stroming: het beperken van materiaal en het werken met eenvoudige motieven, die steeds worden herhaald en gevarieerd. Daarbij heeft Johnson een sterke -fascinatie met tellen. In veel van zijn stukken is tellen letterlijk het onderwerp van de muziek; dit geldt ook voor zijn stuk Narayana’s Cows. Een spreker vertelt een raadsel over een groeiende populatie koeien; het ensemble speelt steeds het resulterende aantal noten. Luister en tel mee!

‘Narayana was een Indiase mathematicus in de veertiende eeuw, die het volgende probleem stelde: een koe produceert elk jaar één kalf. Vanaf haar vierde jaar produceert elk kalf een nieuw kalf aan het begin van elk jaar. Hoeveel koeien zijn er in totaal na bijvoorbeeld 17 jaar?’

Adams

John Adams, componist en dirigent, studeerde compositie aan Harvard University. Onder meer zijn periode als composer in residence bij de San Francisco Symphony en zijn nauwe samenwerking met regisseur Peter Sellars maakten hem een van de meest prominente Amerikaanse componisten van de afgelopen decennia.

Gnarly Buttons is een werk voor klarinet en kamermuziekensemble, in 1996 in premiè-re gebracht door London Sinfonietta. De titel van het werk verwijst naar knoesten op bomen, en tegelijk naar de kleppen van de klarinet. Het stuk bestaat uit drie delen. Elk van de delen is gebaseerd op een vervalsing, een fictief muzikaal voorbeeld – vergelijkbaar met Edward Elgar’s Enigma Variaties, waarin wordt verwezen naar een onbekend thema. Speciaal voor dit concert bewerkte Lunatree Gnarly Buttons voor de eigen bezetting. 

Marinissen

Arnold Marinissen leidde tot afgelopen voorjaar Lunatree, en is nu primair actief als componist en adjunct-directeur van het Conservatorium van Amsterdam. Zijn werk wordt wereldwijd uitgevoerd, onder meer in het Holland Festival, -November Music, het Storioni Festival, Huddersfield, in de Verenigde Staten, China en Taiwan. 

All Things, voor twee vrouwenstemmen, klarinet, viool en cello, is een zetting van een tekst van Gautama Buddha: ‘All things appear and disappear because of the concurrence of causes and conditions. Nothing ever exists entirely alone; everything is in relation to everything else.’ 

De twee frases worden van elkaar gescheiden door een kort en intens instrumentaal middendeel. Het resultaat is een stuk in drie korte delen, waarin wordt gereflecteerd op het verbonden zijn van alle dingen.

Van Rossum

Piet-Jan van Rossum studeerde compositie aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag en schrijft sindsdien aan een groot en eigenzinnig oeuvre, waarin hij de luisteraar veel tijd en ruimte geeft en waarin een grote historische kennis gepaard gaat met heel eigen principes van klank, vorm en harmonische taal. Van Rossum over Au pigeon soldat:

‘Over de jaren 2012-15 heb ik met regelmaat in Brussel gewoond, steeds op verschillende adressen. Op elk adres schreef ik een werk dat iets vertelt over het huis, de omgeving en de sfeer. Zoiets als een polaroid, op een willekeurig moment genomen, momenten vastleggend die anders onopgemerkt waren gebleven. Er zijn vijf delen, beginnend met een deel over het Gare Central, waar ik altijd uit de trein stapte. Au pigeon soldat is een standbeeld aan de Square des Blindés, ik liep er maandenlang elke dag langs op weg naar de Boulevard -Dixmude. Een vrouw, ze lijkt op de Franse Marianne, met een duif op de hand, een geheimzinnig beeld dat ik nooit goed heb begrepen; wat voor een paradox is immers een oorlogsduif? Een symbiose van vrede en onenigheid. Zoals ook mijn verblijven in Brussel dat vaak waren.’

Rzewski

Het sluitstuk van dit concert is een werk van de hand van Frederic Rzewski, net als Johnson een vroege minimalist die enkele decennia geleden neerstreek in Europa. Hij woont en werkt in België.

Coming Together is een stuk voor ensemble en een spreker die een brief reciteert van Sam Melville, een gevangene uit de Attica--gevangenis in New York. Melville schreef de brief, waarin hij zijn leven in de gevangenis beschrijft, in 1971, een jaar voordat hij bij een rel en ontsnappingspoging uit de gevangenis werd doodgeschoten. De uiterst persoonlijke tekst, de imposante, obsessieve muziek en de wrange wetenschap van de luisteraar wat Melville te wachten staat geven het stuk een grote dramatische lading.

‘I think the combination of age and the -greater coming together is responsible for the speed of the passing time. It’s six months now and I can tell you truthfully few -periods in my life have passed so quickly. I am in excellent physical and emotional health. There are doubtless subtle surprises ahead but I feel secure and ready. As lovers will contrast their emotions in times of crisis, so am I -dealing with my environment. In the indifferent brutality, the incessant noise, the experimental chemistry of food, the ravings of lost hysterical men, I can act with clarity and meaning. I am deliberate – sometimes even calculating – seldom -employing histrionics except as a test of the reactions of others. I read much, exercise, talk to guards and inmates, feeling for the inevitable direction of my life.’