Lunatree: Arvo Pärt in context

Tekst: Arnold Marinissen

De Estse componist Arvo Pärt werd op 11 september 2015 tachtig jaar. Lunatree brengt vandaag een programma rond deze levende legende. Van Brian Eno en Steve Reich tot de componisten en Lunatree-leden Piet-Jan van Rossum en Arnold Marinissen.

Het ensemble koos drie wat minder bekende composities van Pärts hand. Ze komen tot klinken in de typische instrumentatie en klank van Lunatree. Aspecten in Pärts muziek als puurheid, rust en eenvoud, herhaling en ritme, verstilde lyriek en de menselijke stem vormden voor Lunatree het uitgangspunt voor een zoektocht naar verwante werken van andere componisten.

Het programma opent met een werk van Lunatree-lid Piet-Jan van Rossum. Achterland is een set pianostukken die dienen als een studie voor een groter werk, of daar juist uit voortkomen. Het eerste deel, Arvo Pärt in Santiago de Compostela, bevat een citaat van Franz Liszt, en een uit de psalmen. De rust en transparantie verbinden het werk met de muziek van Pärt.

Arvo Pärt in Santiago de Compostela is een heel persoonlijk werk, voornamelijk over de dood van Van Rossums vader. Wellicht om de aandacht wat af te leiden van deze persoonlijke betrokkenheid gaf de componist het stuk de wat vreemde en ironische titel.

Ook Pärts Es sang vor langen Jahren, op een tekst van Clemens Maria Wenzeslaus von Brentano (1778-1842), heeft betrekking op de dood. Het is een rouwlied waarin een vrouw hoopt ooit door God weer met haar geliefde te worden herenigd. Met weemoed denk zij terug aan het samenzijn met haar geliefde in het maanlicht, bij het gezang van een nachtegaal.

Om de vogel uit het vorige werk is het ook in het hypnotiserend herhalende maar tegelijk lyrische De nachtegaal en de roos van Lunatree-­leider Arnold Marinissen te doen. In dit korte stuk, gebaseerd op een gedicht van Alexander Poesjkin (1799-1837), staat niet de liefde maar juist het onvermogen tot communiceren centraal: de nachtegaal zingt in de donkere lentenacht, maar de roos hoort niets. Hoe mooi ze ook is, per slot van rekening heeft de roos geen zinnen…

De Amerikaanse minimalist van het eerste uur Philip Glass oefende in de jaren zeventig grote invloed uit op Pärt. Glass schreef met zijn vroege Music in Similar Motion een obsessief pulserend werk, waarin door het geleidelijk toevoegen van partijen en instrumenten een onverwacht gevoel van harmonie en muzikaal drama ontstaat.

De Litouwse componist en japanoloog Ramunas Motiekaitis komt uit dezelfde muzikale wereld als Pärt. Naast hoorbare Baltische wortels klinkt in zijn muziek ook een verbondenheid met Aziatische muziek door, in het bijzonder die uit Japan. Speciaal voor dit concert schreef hij een nieuw werk waarin verstilling en uiterste puurheid afwisselen met geraffineerde ritmische weefsels.

De Britse componist, muziekproducer en beeldend kunstenaar Brian Eno schiep zo’n veertig jaar geleden, in de tijd waarin Pärt zijn muziek van klokjes (tintinnabular) ontwikkelde, een nieuw en verwant genre, de ambient music. Eno: ‘… een nieuwe manier van muziek beluisteren – als deel van de omgeving, zoals de kleur van het licht en het geluid van regen bij de omgeving horen’.

Het eerste werk dat uit dit werkproces voortkwam, Discreet Music, werd door Anthony Fiumara en Arnold Marinissen van muziek voor synthesizer, equalizer en bandrecorders terugvertaald naar mensenhanden.

Met Darf ich…, waarin een soloviool de hoofdrol speelt, schreef Pärt een stuk waarin zijn heel persoonlijke stem van eenvoud en spaarzaamheid gepaard gaat met een gevoel van laatromantische melancholie. De klank van een eenzame bel lijkt het muzikale betoog, zodra het vorm krijgt, steeds weer de stilte in te trekken.

Double Sextet van minimal music ‘founding father’ Steve Reich is beslist het meest uitbundige werk van dit concert. Met dit werk won Reich in 2009 de prestigieuze Pulitzer Prize. Het driedelige stuk is geschreven voor een sextet van fluit, klarinet, vibrafoon, piano, viool en cello, in samenspel met hun eigen muzikale schaduw. Deze schaduw klinkt middels een opname uit de luidsprekers en vormt zo een samenspelpartner voor de musici op het podium.

Dit principe paste Reich al toe in zijn Violin Phase uit 1967. Zoals in veel van Reichs werk levert ook hier het in elkaar haken van de verschillende partijen een rijk en organisch weefsel op, met een sterke ritmische drive, bij vlagen extatisch uitwerkend in melodie en harmonie.

In Arbos ten slotte roepen het dansende karakter en de instrumentatie sterke associaties op met wereldlijke renaissancemuziek, waarmee Pärt al decennia heel vertrouwd is. Daarnaast maakt de sterk herhalende aard van Arbos dit werk een passend vervolg op Double Sextet – en een meeslepend slot van een concert waarin bespiegeling en rust afwisselen en gepaard gaan met lyriek, ritme en extase.