Lucas en Arthur Jussen in werk van Fazil Say

Arvo Pärt is al bijna vijftig jaar bekend en geliefd om zijn eenvoudige, harmonische, diep spirituele muziek. De laatste jaren wordt zijn stijl echter expressiever en beginnen zijn akkoorden te wringen en schuren. In These Words ... zijn de gestreken passages variaties op een eenvoudige melodie, die steeds verder gaan in het opzoeken en uitrekken van haar grenzen. De muziek raakt in zichzelf gekeerd, betraand, dooreengeschud, met de dissonanten soms zo dicht op elkaar dat je de weg dreigt kwijt te raken.

De titel is ontleend aan de woorden van koningin Gertrude in Shake­speares Hamlet: ‘O, speak to me no more / These words, like daggers, enter in mine ears / No more, sweet Hamlet!’ Prins Hamlet raakt met zijn onthullende woorden zijn moeder diep in haar ziel. Pärt verklaart eenzelfde schok te ervaren bij de woorden van het eindgebed van de orthodoxe canon van de beschermengel, een gebed in het Kerkslavisch, bedoeld om mensen te beschermen voor hun zwakheden en ze te weerhouden van misdaad. De strofen van dat gebed worden afgewisseld met een soort refreintje, ‘Heilige engel, mijn beschermer, bid voor mij’. Net zo duikt tussen de expressieve frasen van Pärts werk steeds weer een eenvoudig pizzicatomotief op, als een zoeklicht, om ons op het rechte pad te houden.

In 2016 componeerde Fazıl Say voor Arthur en Lucas Jussen het veelgeprezen Night. In dat ritmisch uitdagende werk wordt de klankwereld verrijkt door het bespelen van de snaren binnenin de piano, een speeltechniek met sfeervolle resultaten die opnieuw opduikt in het tweede werk dat Say voor de broers schreef, Anka kuşu (‘Feniks’). Het is geïnspireerd op een Perzische legende over de konings­vogel Simurgh, die gelijkenissen vertoont met de feniks. Het verhaal: duizend vogels ondernemen een lange reis over de zeven valleien, vol risico’s en verleidingen, om de Simurgh te vinden. Slechts dertig van hen komen aan in een leeg paleis, en realiseren zich dat zij zelf de koning zijn (‘si murgh’ betekent ‘dertig vogels’).

Dit verhaal over opoffering en transcendentie krijgt zijn muzikale weerslag in een energiek amalgaam van oosterse ritmes, jazz en westerse klassieke muziek. De twee pianisten krijgen alle ruimte, ondersteund en omringd door een bescheiden orkest. Het eerste deel begint ingehouden, als een lied zonder woorden, maar al gauw begint een uitbundige muzikale reis vol swingende ritmes. Dan weer duelleren de solisten met elkaar, dan weer gaan ze gebroederlijk samen op. Een kort, hoekig scherzo is de opmaat voor het contrast­rijke slotdeel, waar jazzelementen vrij spel hebben en de solisten zich van hun meest virtuoze kant kunnen laten horen. Lucas en Arthur Jussen brachten het werk in première in de Isarphilharmonie in München op 14 januari 2022 met de Münchner Philharmoniker onder leiding van John Storgårds.

In 2016 componeerde Fazıl Say voor Arthur en Lucas Jussen het veelgeprezen Night. In dat ritmisch uitdagende werk wordt de klankwereld verrijkt door het bespelen van de snaren binnenin de piano, een speeltechniek met sfeervolle resultaten die opnieuw opduikt in het tweede werk dat Say voor de broers schreef, Anka kuşu (‘Feniks’). Het is geïnspireerd op een Perzische legende over de konings­vogel Simurgh, die gelijkenissen vertoont met de feniks. Het verhaal: duizend vogels ondernemen een lange reis over de zeven valleien, vol risico’s en verleidingen, om de Simurgh te vinden. Slechts dertig van hen komen aan in een leeg paleis, en realiseren zich dat zij zelf de koning zijn (‘si murgh’ betekent ‘dertig vogels’).

Dit verhaal over opoffering en transcendentie krijgt zijn muzikale weerslag in een energiek amalgaam van oosterse ritmes, jazz en westerse klassieke muziek. De twee pianisten krijgen alle ruimte, ondersteund en omringd door een bescheiden orkest. Het eerste deel begint ingehouden, als een lied zonder woorden, maar al gauw begint een uitbundige muzikale reis vol swingende ritmes. Dan weer duelleren de solisten met elkaar, dan weer gaan ze gebroederlijk samen op. Een kort, hoekig scherzo is de opmaat voor het contrast­rijke slotdeel, waar jazzelementen vrij spel hebben en de solisten zich van hun meest virtuoze kant kunnen laten horen. Lucas en Arthur Jussen brachten het werk in première in de Isarphilharmonie in München op 14 januari 2022 met de Münchner Philharmoniker onder leiding van John Storgårds.

We hoorden het bij Schubert en Pärt: emotionele turbulentie, uitgedrukt in muziek, leidt maar al te vaak tot destabilisatie van de harmonie. Met dissonanten en vreemde harmonische wendingen kan een componist ons meeslepen in een woelige gevoelswereld. Niets illustreert dat beter dan het oeuvre van Gustav Mahler. Was zijn harmonische taal in de eerste symfonieën nog stevig verankerd in de tonaliteit van de Romantiek, later verdichtte het weefsel zich door toenemende chromatiek en contrapuntische complexiteit. Deze ontwikkeling kwam in een stroomversnelling na 1907, het jaar waarin hij ontslag nam bij de Weense Hofoper, zijn oudste dochter Maria Anna overleed én hij te horen kreeg dat hij een hartkwaal had. Bovendien stortte de buitenechtelijke ­verhouding van zijn vrouw Alma hem in een identiteitscrisis. Mahler keerde zich naar binnen en componeerde – net als Schubert – koortsachtig door. Das Lied von der Erde, de Negende symfonie en de onvoltooide Tiende bevatten Mahlers meest intieme ontboezemingen, mede gevoed door zijn preoccupatie met de dood, die nu tastbaarder was dan ooit. Zijn muziek kolkt vanbinnen.

In het polyfone vlechtwerk van de Tiende, waarvan hij alleen het eerste deel (van vijf) volledig voltooide, vloeien akkoorden door elkaar en lossen dissonanten op in nieuwe dissonanten. Het hoofdthema wordt ‘sehr warm’ in alle harmonie geïntroduceerd, maar voert ons naar een harmonisch complex schemerlandschap, waarin thema’s over elkaar heen liggen als in een collage. Tergend langzaam worden we naar de climax geleid: een schokkend akkoord, bestaande uit negen verschillende tonen, waarna de muziek woest verder wordt gestuwd naar een priemende hoge a (van Alma?) in de eerste trompet. Dan wordt de koers naar het slot ingezet.

In het zicht van de dood bereikte Mahler een nieuw muzikaal domein. Om met de dirigent Andrew Davis te spreken: ‘Waar de Negende een perfect afscheid van de grote symfonieën lijkt, kom je bij de Tiende in een nachtmerrie-achtige wereld terecht […].’