Liza Ferschtman soleert in Beethovens Vioolconcert

Soms liet Ludwig van Beethoven zich inspireren door de specialiteiten van bepaalde spelers. Zo iemand was de briljante jonge Weense violist, componist en concertmeester Franz Clement. Hij werd in de pers geroemd als een van de meest volmaakte violisten en zijn stijl werd getypeerd als ‘van een onbeschrijfelijke sierlijkheid, smaak en elegantie; een uiterst lieflijke tederheid en zuiverheid in zijn spel’. Hij stond bekend om zijn fabelachtige geheugen en techniek. Voor hem schreef Beethoven in 1806 zijn enige voltooide vioolconcert met op het titelblad: ‘Concerto par Clemenza pour Clement…’. In december 1806 was het in haast gecomponeerde werk klaar, vlak voor de première op 23 december met Clement als solist.

Het Vioolconcert in D groot is een zeker voor die tijd lang en expansief werk met een groot aandeel voor het orkest en met symfonische proporties. Het is rijk aan contrasten. Aan het begin van een lange inleiding klinken vier zachte paukenslagen, herhalingen van dezelfde noot, waarna het orkest het openingsthema inzet dat al snel een fortissimo bereikt. Het door de pauken gespeelde openingsmotief ontwikkelt zich, zoals vaker bij Beethoven, tot een substantieel onderdeel van het hoofdthema en volgende thematische ideeën. De samenhang die hierdoor ontstaat geeft het werk een symfonisch karakter.

In het tweede deel beginnen gedempte strijkers een mysterieus thema in een landelijke en serene sfeer. De twee hoorns die met hetzelfde motief de solist inleiden illustreren nog eens het pastorale karakter. Dit openingsmotief, telkens gespeeld door weer andere instrumenten, beheerst het hele langzame deel, soms in dialoog met de solist. De vioolpartij stijgt naar steeds hogere regionen, meditatief en introspectief, om ten slotte na een korte cadens zonder onderbreking over te gaan in het laatste deel. Dit biedt met zijn aards, volksdansachtig thema een perfect tegenwicht tegen de emotionele impact van de eerste twee delen.

De première werd met groot applaus ontvangen dankzij ‘de oorspronkelijkheid en overmaat aan mooie passages’. Vooral Clements uitvoering lokte vele bravo’s uit, hoewel zijn vertoonde kunstjes in het vervolg van het programma, zoals het spelen op een omgekeerde viool, niet door iedereen gewaardeerd werden. Het Vioolconcert beleefde nog enkele uitvoeringen, maar werd toch niet meteen populair, mede vanwege de destijds ongewone lengte. Pas toen Joseph Joachim het in 1844 – op zijn dertiende – uitvoerde onder leiding van Felix Mendelssohn werd het echt gewaardeerd en ging het tot het standaardrepertoire behoren.

‘Niemand heeft het buitenleven zo zeer lief als ik.’ Ludwig van Beethoven wandelde bijna elke middag in een van de parken van Wenen, of langs het ‘glacis’, over het grote open veld net buiten de stadsmuur. Ieder jaar verkaste hij voor een paar maanden naar een dorp in de buurt of trok hij zich terug in een kuuroord. (‘De hele zomer in de stad blijven is een marteling voor me’, zei hij eens.) Terwijl hij wandelde nam hij niet alleen de natuur in zich op, maar componeerde hij ook. De schilder August von Klöber bijvoorbeeld herinnerde zich dat hij Beethoven had zien rondkuieren, en dat de componist vaak stilstond, alsof hij luisterde, en iets in zijn notitieboekje opschreef.

Het jaar 1808 was een productief jaar voor Beethoven. Hij voltooide onder meer zijn Vijfde én Zesde symfonie – geheel verschillend van karakter. Hij hield de twee symfonieën zelfs op dezelfde avond in het (onverwarmde!) Theater an der Wien ten doop op 22 december 1808, en daarna voerde hij ook nog zijn Vierde pianoconcert, de Koorfantasie, de concertaria Ah! perfido en delen uit de Mis in C groot uit.

Beethoven had zijn Zesde symfonie in F groot, op. 68 ‘Pastorale’ enkele maanden voor de première voltooid in Heiligenstadt (waar hij in 1802 de zorgen rond zijn groeiende doofheid van zich af had geschreven in het zogenaamde ‘Heiligenstädter Testament’). Het is een symfonie in de pastorale-muziektra­ditie: met imitaties van natuurgeluiden, bourdontonen (aanhoudende bas­tonen) en een belangrijke rol voor hoorns en houtblazers.

Verder is het een van de weinige werken die hij zelf een bijnaam meegaf, voluit ‘Sinfonia pastorale: herinnering aan het leven op het land’. Sterker nog, bij de première en later in de gedrukte partituur gaf de componist extra uitleg: ‘Eerste deel: De plezierige gevoelens die bij de mens ontwaken als hij buiten op het land arriveert. Tweede deel: Scène bij de beek. Derde deel: Vreugdevolle broederschap van het plattelandsvolk, onderbroken door het vierde deel: Onweer en storm, op zijn beurt overgaand in het vijfde deel: Herderslied. Weldadige gevoelens na de storm, gevoegd bij dankbaarheid jegens de Godheid.’

Aangezien Beethoven geen liefhebber van illustratieve muziek was, was hij zijn toelichting bewust begonnen met het statement dat zijn werk ‘meer de uitdrukking van gevoel dan uitbeelding’ was. Maar de titels die hij de delen gaf spreken duidelijke taal en er is weinig fantasie voor nodig om onder meer liederen van boeren en herders, vogelgekwetter (een nachtegaal, een kwartel en een koekoek in het tweede deel) en onweer in de symfonie te herkennen.

Je zou kunnen zeggen dat de Zesde biografisch is, maar evenzeer dat de muziek universele emoties verklankt. Want wie voelt zich nu niet ‘bevrijd’ als je vanuit de stadse drukte in de weldadige rust van de natuur terechtkomt? Verkwikt na een wandeling langs een beekje? Blij van een ongecompliceerd samenzijn in het open veld, met muziek, drank en gezelligheid? En onder de indruk van een fikse onweersbui? Sommige historici verklaren het vierde deel als Beethovens uiting van zijn woede en onmacht vanwege zijn doofheid, maar dat zullen we nooit met zekerheid weten. Het vijfde deel verklankt in ieder geval opluchting, nadat de storm is weggetrokken, en Beethovens dankbaarheid voor de schoonheid der natuur. Deze ode aan het platteland werd een van Beethovens meest geliefde werken.