Lisa Batiashvili speelt Beethoven met het Concertgebouworkest

‘De uitstekende violist Clement speelde naast andere opmerkelijke werken een vioolconcert van Beethoven. De kenners waren unaniem in hun mening dat het werk prachtige passages bevat, maar zijn het er ook over eens dat de eindeloze herhaling van banaliteiten tot verveling kan leiden.’ De recensie van ­Johann Nepomuk Moser na de pre­mière op 23 december 1806 van Ludwig van Beethovens eerste en enige vioolconcert in het Theater an der Wien met de violist-dirigent Franz Clement in de hoofdrol, was op zijn zachtst gezegd zuinig.

Dat lag niet alleen aan het feit dat Clement volgens de gewoonte van die dagen tussen de verschillende delen allerhande kunststukjes op de viool uithaalde, zoals een sonate gespeeld op een omgekeerde viool, en ook niet aan het feit dat ­Clement, een virtuoos waarvan Beethoven al een hoge pet op had toen de jongen slechts veertien jaar was, het werk pas kort voor het concert onder ogen kreeg en het merendeel van blad speelde.

Nee, het lag vooral aan het voor ­Clement geschreven concert zelf. Want Beethoven had het zijn luisteraars niet makkelijk gemaakt. Eigenlijk was alles aan het Vioolconcert ongewoon. Het eerste deel alleen al was zo lang als een compleet concert van Mozart. Het begin met die vier fluisterzachte paukenslagen zette iedereen op het verkeerde been, en het intro van de viool, nota bene op een volgens de hoofdtoonsoort D groot totaal verkeerde noot (dis) na ook nog eens een lang voorwoord van het orkest, moet de meeste toehoorders pijn aan de oren hebben gedaan. En dan is er nog de symfonische inhoud van het werk zelf. Niks luchtig virtuoos gegoochel, nee, een diepgravende strijd tussen twee thema’s (eerste deel), een even mooi als intelligent en onder de oppervlakte verborgen thema met variaties (tweede deel) en een afsluitend rondo vol verrassingen en quasi-inzetten om de luisteraar pootje te lichten.

Zelfs toen de piepjonge Joseph ­Joachim het werk in 1844 voor de componist/violist Louis Spohr speelde, luidde het commentaar nog: ‘Het is erg leuk, maar nu wil ik graag dat je een echt vioolwerk speelt.’ Gelukkig bleef deze Joachim in Beethovens Vioolconcert geloven en mede dankzij zijn inspanningen groeide het werk in de tweede helft van de negentiende eeuw uit tot het meest gespeelde en meest gewaardeerde vioolconcert ooit.

Sergej Prokofjevs Vijfde symfonie ontstond in een voor de componist relatief gelukkige episode midden in het geweld van de Tweede Wereldoorlog. Nadat Stalin Hitlers troepen uit Rusland verdreven had, keerde het geëvacueerde kunstleven weer terug naar Moskou. De censuur was in de oorlog minder streng en Prokofjev ontving zowaar verschillende staatsprijzen.

De componist droeg zijn steentje bij aan de strijd en componeerde twee liederen en een mars voor gebruik aan het front. In de zomer van 1944 werd hem van staatswege een zorgenvrij verblijf van drie maanden in het zomerhuis van de Componistenbond aangeboden. Daar stimuleerden Prokofjev, Dmitri Sjos­takovitsj, Dmitri Kabalevsky en Aram Chatsjatoerjan elkaars creativiteit door regelmatig ieders compositorische voortgang met elkaar te bespreken. Chatsjatoerjan verbaasde zich over de enorme werkdiscipline van zijn collega.

Binnen een maand had Prokofjev de pianoversie van zijn nieuwe symfonie klaar. Voordat hij in augustus weer naar Moskou vertrok speelde hij het hele werk aan zijn collega’s voor. Kabalevsky herrinnerde zich: ‘De symfonie maakte een uitstekende indruk op ons allemaal en we feliciteerden Prokofjev van harte. Hij was er blij mee, want hij vond het zelf een van zijn allerbeste werken.’

De componist dirigeerde zelf de première in Moskou in januari 1945. Pianist Svjatoslav Richter zat vooraan in de zaal en hoorde vlak voor de eerste maten kanongebulder. Prokofjev stond al klaar voor het orkest, met zijn armen geheven, maar wachtte met inzetten tot het vreugdevuur ter ere van het begin van de bevrijding van Polen verstomd was. Het moet een bijzondere lading gegeven hebben aan de hoopvolle melodie waarmee fluit en fagot de symfonie openen. De energieke en monumentale muziek viel in vruchtbare aarde en bracht het publiek in een overwinningsroes.

Na Moskou vierde de symfonie ook tri­omfen in andere geallieerde steden als Boston en Parijs. Aan zijn oude vriend in Boston, dirigent Serge Koussevitzky, stuurde Prokofjev een telegram: ‘Ik ben blij dat jij de Amerikaanse première van mijn Vijfde symfonie dirigeert. Het werk ligt me na aan het hart.’ In Amsterdam dirigeerde Eduard van Beinum de symfonie op 3 november 1948 bij het Concertgebouworkest, live uitgezonden door de radio. Het pro-Russische dagblad De Waarheid was laaiend enthousiast en sprak van ‘een uitbundige, meeslepende uiting van ontembare levensvreugde.’

De zegetocht van de muziek staat in schril contrast met hoe het verder ging met Prokofjev. Korte tijd na de première schakelde een zware hersenschudding de componist wekenlang uit, soms herkende hij zelfs de mensen rondom zijn bed niet. Hij krabbelde weer op, al werd hij nooit meer de oude. Tot overmaat van ramp richtte na de oorlog ook Stalin zijn pijlen weer op zijn eigen volk. De roem van zijn Vijfde symfonie mocht Prokofjev niet baten, hij werd beschuldigd van ‘formalisme’ – een stijl die volgens de censuur te abstract was en teveel op de technieken van de westerse klassieke muziek steunde. De Waarheid was op de hoogte van die kritiek, en meende dat de Vijfde symfonie buiten de censuur was gevallen omdat het werk ‘op zo duidelijke wijze uitdrukking geeft aan de gevoelens, die iedereen tijdens het laatste oorlogsjaar bewogen.