Levende legende Menahem Pressler en Kelemen Kwartet

Een paar jaar na zijn tweede succesvolle verblijf in Londen in 1794-95 schreef Joseph Haydn zijn laatste set van zes strijkkwartetten, opus 76 (in de jaren erna zouden er nog enkele volgen). De componist droeg het zestal op aan de Hongaarse graaf Joseph Erdödy, wiens exclusieve gebruiksrechten ervoor zorgden dat de publicatie van opus 76 pas in 1799 plaatsvond. Kort na die in Wenen volgde de Londense uitgave. Charles Burney, een bekende Engelse muziekcriticus uit die tijd, uitte zijn bewondering voor de werken als volgt: ‘Ze zijn vol inventiviteit, passie, ­goede smaak en nieuwe effecten, en schijnen een creatie te zijn, niet van een genie dat al zo veel heeft geschreven, maar van een bijzonder ontwikkeld talent wiens vuur nog lang niet uitgeblust is.’ De kwartetten raakten zo bekend en geliefd bij het publiek dat drie van de zes een bijnaam kregen. Zo heet Strijkkwartet nr. 63 in Bes groot, opus 76 nr. 4, Hob. III: 78 niet voor niets ‘Sonnenaufgang’: het is alsof de zon opkomt als de eerste viool aan het begin van het eerste deel uit het ensemble oprijst. Het beeld van de dageraad is compleet wanneer het eerste thema zichzelf presenteert in het felle zonlicht. Het Adagio is een soort sombere heilige lofzang – of de ondergang van de zon, als je dit deel als tegenwicht van het openings-Allegro beschouwt. Het Menuet doet denken aan een volksdans, waarbij in het Trio een doedelzakspeler lijkt aan te treden. Met de Finale keren het licht en de energie van het eerste deel terug. Haydn spreidt hier zijn grote inventiviteit tentoon en besluit het kwartet met een opgevoerd, duizelingwekkend slot.

Het strijkkwartet was voor Béla Bartók een genre waar hij zijn verhaal in kwijt kon. Hij voltooide gedurende zijn leven zes strijkkwartetten, waarin je zijn muzikale ontwikkeling kunt volgen. Het Derde strijkkwartet in Cis groot is radicaler dan zijn vroege kwartetten. Het werk maakt niet alleen indruk door de muzikale kleuren aan de oppervlakte, maar ook door de knappe constructie. Dat bleef in 1927 al niet onopgemerkt: Bartóks kwartet won met de Serenata, opus 46 van Alfredo Casella een gedeelde eerste prijs in een compositiewedstrijd georganiseerd door de Musical Fund Society of Philadelphia.

In het Derde strijkkwartet gaan de vier gedeelten naadloos in elkaar over: het eerste gedeelte is langzaam, droevig en soms scherp. Het tweede onderdeel is snel en levendig en groeit in intensiteit. Het derde stuk is – anders dan de titel doet vermoeden – geen herhaling van het eerste, maar een variatie erop. Het laatste gedeelte is een kort coda dat herinnert aan het tweede deel en vol drive opbouwt naar het krachtige slot. Zoals ook in andere composities gebruikte Bartók volksmuziekachtige motieven, manieren en ritmes uit Hongaarse en andere Europese volksmuziek als bouwstenen om zijn eigen taal vorm te geven. Bovendien bevat het werk nieuwe technieken die vanaf die tijd vaker voor strijkers werden voorgeschreven: sul ponticello (dicht bij de kam spelen), jeté (met de strijkstok op de snaren stuiteren), col legno (met de houten bovenkant van de strijkstok spelen), glissando (van de ene toon naar de andere glijden) en het zogenaamde ‘Bartók-pizzicato’, waarbij de snaar hoorbaar op de toets terugklapt.

In 1872 componeerde Antonín Dvořák zijn Eerste pianokwintet in A groot, opus 5, bestaande uit drie delen. De componist was er echter zo ontevreden over, dat hij zijn manuscript verbrandde. Gelukkig had iemand de losse partijen bewaard, want vijftien jaar later, in de lente van 1887, vatte Dvořák het plan op het pianokwintet te reviseren. Hoewel hij daar uiteindelijk toch geen brood in zag, begon hij al gauw aan een nieuw kwintet. Het resultaat, zijn Tweede pianokwintet in A groot, opus 81, werd een van de favoriete werken in het genre.

Dvořák componeerde gewoonlijk snel. Op 18 augustus 1887 begon hij aan het eerste deel van zijn nieuwe kwintet en tien dagen later was hij ermee klaar. Hij voltooide het werk op 3 oktober. Dvořáks beste karakteristieken zijn erin verenigd: pakkende melodieën, ritmische levendigheid, een gebalanceerde vormgeving en een scala aan emoties. Ook zijn nationalisme is rijk vertegenwoordigd met volkse elementen als de snelle afwisseling van majeur- en mineurtoonsoorten, grappige ritmische verschuivingen en muzikale frases van ongebruikelijke lengtes. In de twee middendelen komt de achtergrond van de Tsjechische componist het best naar voren. Het tweede deel is een dumka, een oude melancholieke Slavische (van oorsprong Oekraïense) volksballade. In dit geval vormen de enigszins duistere melodie en enkele zonniger passages een muzikaal palindroom: A-B-A-C-A-B-A. Met enige dichterlijke vrijheid noemde Dvořák het derde deel Furiant: de componist gebruikte verderop ­inderdaad zijn typische alternering van twee- en drie­delige maatsoorten, maar het deel lijkt eigenlijk meer op een snelle wals dan op de energieke Boheemse volksdans. Alhoewel de Finale niet gestoeld is op een volkse vorm, rondt deze het kwintet aards en goedgemutst af, onderwijl nog van sfeer veranderend met een fugatisch en een hymnisch gedeelte.

Anneloes Brand