Les Musiciens du Louvre met alle Brandenburgse concerten

tekst: Chris Engeler

Leipzig 1729. Een vrijdagavond. In de muziekzaal van het Zimmermannisches Caffe-Hauss aan de Katharinenstrasse 14, hoek Böttchergasse, klinkt muziek. Johann Sebastian Bach leidt het Collegium Musicum, een instrumentaal ensemble dat in 1702 was opgericht door de toenmalige rechtenstudent en latere componist Georg Philipp Telemann.

Misschien – er bestaat helaas geen bewijs voor – spelen ze een van Bachs Brandenburgse concerten. Met dit ensemble, dat al snel het ‘Bachische Collegium Musicum’ werd genoemd, voerde Bach op een vaste avond in de week kamermuziek, concerten en orkestsuites uit, en hij trad er ook als solist mee op in eigen klavecimbelconcerten.

Hij wendde ‘zijn’ Collegium Musicum overigens ook aan voor officiële gelegenheden waarvoor hij speciale werken moest componeren.

De zes Brandenburgse concerten zijn in de loop van een aantal jaren voor 1721 ontstaan, en vrijwel zeker in Weimar en Köthen, maar onbekend is in welke volgorde. Als groep hebben ze het getal zes gemeen met andere sets van zes stukken: de Franse en Engelse suites voor klavecimbel, de vioolsonates, de sonates en partita’s voor viool solo en de cellosuites. 

Bach had grote interesse in het werk van collega-componisten en bestudeerde veel manuscripten en partituren om zich hun muziekstijlen eigen te maken. Zo ook van Antonio Vivaldi, die in Bachs tijd beroemd was om zijn concerto’s, waarvan een groot deel is gecomponeerd voor een solo-instrument en strijkers.

Vivaldi zette de norm voor de opbouw ervan in drie delen en Bach nam deze structuur in zijn Brandenburgse concerten over. Dat geldt ook voor de tempoaanduidingen van de delen, die bij Vivaldi doorgaans allegro, adagio en allegro zijn. Bach varieerde hier wel op, bijvoorbeeld Andante voor deel twee van het Tweede Brandenburgse concert en Affettuoso (liefdevol, innemend) voor deel twee van het Vijfde Brandenburgse concert – qua tempo liggen beide evenwel dichtbij een adagio.

Hoewel vier van Bachs concerten voor het eerste deel geen tempoaanduiding vermelden, worden ze algemeen beschouwd als allegro’s. Waar Vivaldi zijn concerto’s als groep onder één opusnummer in onder andere Amsterdam liet drukken*, besloot Bach pas om de zes concerten als groep te bundelen toen hij deze cadeau deed in 1721 aan Christian Ludwig, markgraaf van Brandenburg (1677-1734).

Bachs Brandenburgse concerten zijn, zoals de opdracht aan de markgraaf vermeldt, ‘avec plusieurs instruments’. In elk concert alterneert de tutti-groep (strijkers en basso continuo) met de concertino-subgroep van solo-instrumenten. En elk concert is bedoeld voor solistische bijdragen van blaas- of strijkinstrumenten, en klavecimbel in het Vijfde Brandenburgse concert. 

De concerten

Eerste Brandenburgse concert: Aanvankelijk is er nog geen sprake van een echt solistische inbreng; instrumentgroepen worden tegenover elkaar geplaatst. In het tweede deel, waarin eerste hobo, violino piccolo en basso continuo de concertino-subgroep vormen, vertolken violino piccolo en eerste hobo samen een bescheiden solorol. Bach voegt overigens een vierde deel toe: een serie dansen met tempoaanduidingen die beïnvloeding door Franse muziekstijlen verraden.

Tweede Brandenburgse concert: Bach plaatst een groep van vier soloinstrumenten tegenover de ook al kleine tuttigroep. In het eerste en derde deel domineert de trompet, maar in het middendeel zwijgt deze als solist. Het derde deel is een vrolijke fuga.

Derde Brandenburgse concert: Dit concert voor alleen strijkers – dus zonder blazers – heeft als enige slechts twee delen, al bestaat het eerste deel wel uit een allegro (door Bach niet aangeduid) en een aansluitend, kort adagio. Violen, altviolen en cello’s spelen naast hun solo’s ook tutti-passages. 

Vierde Brandenburgse concert: Opbouw en muzikaal betoog zijn vrijwel gelijk aan die van het Tweede Brandenburgse concert, met hier een met de trompet vergelijkbare solorol voor de viool. Het derde deel heeft een energieke fugastijl.

Vijfde Brandenburgse concert: Hier klinkt vooral de contemporaine Franse hofmuziek en de solo-instrumenten dwarsfluit en viool gaan een soort wedstrijd aan met de kleine tuttigroep. Gaandeweg het eerste deel ontwikkelt het klavecimbel zich van basso continuo eerst tot obligaat instrument dat dwarsfluit en soloviool overschaduwt, om tegen het slot het muzikale betoog over te nemen in een uitgesponnen, deels onstuimige solo. Het tweede deel is intieme kamermuziek voor de solo-instrumenten en het derde deel klinkt als een gigue-fuga.

Zesde Brandenburgse concert: De ‘gewone’ violen ontbreken hier. Altviolen en cello hebben virtuoze solopartijen, wat voor beide instrumenten destijds niet gewoon was; de gamba’s klinken alleszins rustig in het Allegro en het Presto en zwijgen in het middendeel.

Voor muziekhistorici is het geen uitgemaakte zaak dat Bach deze zes concerten als groep uitgevoerd wilde zien. Zelf heeft hij het vrijwel zeker nooit gedaan. Dat doet echter niet af aan de vanavond geboden kans de Brandenburgse concerten alle zes in de concertzaal te beluisteren, ze onderling te vergelijken en vooral het spel van woord-en-weerwoord van die ‘plusieurs instruments’ te ondergaan. 

*Bijvoorbeeld in 1711 L’estro armonico, twaalf concerten voor strijkers en basso continuo, opus 3.