Leonard Elschenbroich speelt de Rococo-variaties bij het Nederlands Kamerorkest

Dol was Claude Debussy op zijn dochtertje Claude-Emma die hij liefkozend Chou-Chou noemde. Voor haar schreef hij een serie kinderstukjes voor piano, Children’s Corner getiteld, met als opdracht aan het driejarige meisje: ‘Aan mijn lieve kleine Chou-Chou, met tedere excuses van haar vader voor wat komen gaat’. De deeltjes, in het Engels zodat ook het Engelse kindermeisje de muziek begreep, verwijzen naar voorwerpen en speelgoed die in de kinderkamer te vinden waren. Zo stond op de piano het beroemde oefenboek Gradus ad Parnassum van Clementi. Verder zijn er een onhandige olifant Jimbo, een Chinese porseleinen pop, een sneeuwbol en een herder die op zijn panfluit blaast. Als laatste treedt er een golliwog op, een destijds populaire stoffen pop van een donker mannetje dat je alle kanten op kunt bewegen. De cakewalk was in Afro-Amerikaanse kringen eind negentiende eeuw een geliefde vrije dans. Het was de bedoeling om zo raar mogelijke bewegingen en sprongen te maken. Wie dat het beste deed kreeg als prijs een cake. De muziek van de dans was in de regel een ragtime en dat is wat Debussy er ook van maakt.

Je zou soms denken dat Pjotr Tsjaikovski vond dat hij een eeuw te laat geboren was, want verschillende malen laat hij in zijn composities horen hoe verknocht hij was aan de achttiende eeuw, met Wolfgang Amadeus Mozart als zijn grote voorbeeld. Zo had het thema van zijn Variaties op een Rococo-thema zomaar van Mozarts hand kunnen zijn, maar Tsjaikovski schreef de melodie zelf. Toch laat hij zich kennen als een echt kind van de negentiende eeuw, want het thema en de sfeer mogen dan achttiende-eeuws zijn, de uitwerking is echt romantisch. Al kun je je toch afvragen of het werk zoals we het nu kennen helemaal van Tsjaikovski is. Hij schreef het voor de Duitse cellovirtuoos Wilhelm Fitzenhagen. In eerste instantie stuurde Tsjaikovski de cellist een versie met pianobegeleiding met het verzoek om te kijken of de cellopartij naar zijn zin was. Blijkbaar niet, want Fitzenhagen maakte zeer ingrijpende veranderingen en zette het stuk geheel naar zijn eigen hand. Tsjaikovski was nogal verbolgen, maar ging er niet tegenin en nam alle aanpassingen van Fitzenhagen over toen hij de orkestversie maakte. Als zodanig beleefden de Rococo-­variaties hun première en nam de cellist ze mee op tournee. Het succes was daverend. Tijdens een uitvoering in Wiesbaden kwam Franz Liszt enthousiast op hem af: ‘Je speelde geweldig. Dit is pas muziek!’ Het origineel van Tsjaikovski raakte volledig in de vergetelheid. Pas in 1956 werd het manuscript opgediept en uitgegeven, en sindsdien zijn er enkele uitvoeringen en opnames geweest van die oorspronkelijke versie. Maar de meeste cellisten houden het toch bij de noten van Fitzenhagen, want die wist pas echt wat een cellist nodig heeft om op het podium te schitteren.

Thomas Adès staat bekend als een onvoorspelbaar componist die in zijn werk graag de extremen opzoekt. Zo niet in zijn Märchentänze, in 2020 geschreven voor viool en piano, en een jaar later gearrangeerd voor viool en orkest. De Britse componist neemt je mee naar de feeërieke omgeving van het vroegere Engelse platteland. Hij schildert in fijnzinnige klanken de idyllische sfeer van het landschap, waarbij hij gebruik maakt van de Engelse volksmuziek. Dat begint met een dorpstafereel waar een jig gedanst wordt, gevolgd door een stil meditatief tweede deel. Het derde deel was oorspronkelijk voor viool solo, waarin Adès het kenmerkende zomerse geluid van de veldleeuwerik hoog in de lucht laat horen. In de orkestversie spelen de orkestleden vrij mee met de solist en maken er zo een koor van vogelzang van. Het laatste deel is weer een vrolijke Engelse volksdans. Als je het werk in zijn totaliteit beschouwt met zijn delen snel – langzaam – ­scherzo – snel, zou je bijna kunnen spreken van een miniatuur-symfonie, bestaande uit vier kleine sprookjes om op te dansen.

Bijna tien jaar na de Rococo-­variaties keerde Tsjaikovski terug naar Mozart. In 1884 was hij druk bezig met de preparatie en vertaling van de recitatieven uit diens opera Le nozze di Figaro. Hij raakte weer diep onder de indruk van Mozarts genie en dacht erover om enkele kleine werkjes als een orkestsuite te arrangeren. Pas in 1887 kwam het ervan, en het was uitgever Jurgenson die met het voorstel kwam om de suite Mozartiana te noemen.

Eigenlijk kun je eerder spreken van een arrangement dan van een echte compositie, want Tsjaikovski houdt zich in alle opzichten aan de noten van Mozart. Het enige wat hij gedaan heeft, is er een bewerking voor orkest van maken, al doet hij dat met grote creativiteit. Het eerste deel is naar Mozarts Gigue in G groot, KV 574 voor piano solo, die vol zit met ritmische verrassingen. Deel twee is gebaseerd op het Menuet in D groot, KV 355 – ook voor piano – waarin Mozart kwistig strooit met moderne harmonische wendingen die je eerder bij Wagner zou verwachten. Het derde deel, door Tsjaikovski tot ‘gebed’ gedoopt, is nog het meest herkenbaar. Het is het befaamde koormotet Ave verum, KV 618, waarbij Tsjaikovski overigens uitgaat van de transcriptie die Liszt ervan voor piano maakte. Maar het leukste is nog wel de uitgebreide finale. Tsjaikovski koos hiervoor de ­pianovariatiereeks Unser dummel Pöbel meint, KV 455 waarvan Mozart het thema had gehaald uit een zangspel van Gluck. Tsjaikovski maakt schitterend gebruik van alle klankmogelijkheden van het orkest zodat elke variatie zijn geheel eigen kleur krijgt. Hoogtepunt is de negende variatie: bij Tsjaikovski is het een prachtig adagio voor viool en orkest, vol met virtuoze cadensjes, als was het een langzaam deel uit een vioolconcert van Mozart.