La Sfera Armoniosa en Barbara Kozelj: Caccini

De twee componisten op dit programma hebben allebei een belangrijke bijdrage geleverd aan de grote muzikale veranderingen die in het begin van de zeventiende eeuw in Italië plaatsvonden. Giulio Caccini deed dat op het gebied van de vocale muziek en Alessandro Piccinini op het gebied van de instrumentale muziek. Ze waren tijdgenoten, maar voor een ontmoeting tussen de twee vernieuwers is geen historisch bewijs. Wel weten we dat Piccinini zijn collega Caccini bewonderde om zijn inventiviteit.

De pionier Caccini

De naam Giulio Caccini komt in ieder muziekgeschiedenisboek voor. Hij wordt beschouwd als de ‘uitvinder’ van de vocale barokstijl waarvan ook de componist Claudio Monteverdi (1567-1643) een exponent is. Caccini heeft een ontwikkeling die aan het eind van de zestiende eeuw al voorzichtig in gang was gezet – de overgang van het meerstemmige madrigaal naar het ­sololied – een heel nieuw elan gegeven.

Het jaartal 1600 is een goed ijkpunt om de overgang van de ene muziekhistorische periode naar de andere te markeren. In dat jaar, of mogelijk in 1601, ging Caccini’s eerste muziekdramatische werk Euridice in Florence in première. We zouden het nu de aller­eerste opera noemen, maar anno 1600 werd die term nog niet gebruikt.

­Caccini werd gegrepen door het ideaal van de Camerata Fiorentina, een genootschap van muzikanten, dichters en humanisten dat een sobere, op de tekst en het spreekritme gerichte manier van zingen propageerde. Dat zou, zo werd verondersteld, de wijze zijn waarop de Grieken en Romeinen in de Oudheid hun theaterstukken opvoerden.

Die theorie ligt ook ten grondslag aan de bundel waarmee Caccini zijn grootste bekendheid zou krijgen: Le nuove musiche, gepubliceerd in 1602. Dit is een collectie eenstemmige korte en op zichzelf staande liederen waarin de componist zijn theorieën omtrent een sobere zangstijl illustreert.

In het voorwoord van de bundel beklaagt hij zich erover dat de liederen, die voordien al circuleerden in allerlei manuscripten, vaak in handen waren gevallen van zangers die niet wisten hoe je op een verfijnde manier moest zingen. In dit voorwoord legt hij daarom duidelijk uit hoe hij het zelf deed (hij was een begenadigd zanger). Dat is prettig voor ons, omdat we er veel uit kunnen leren over de uitvoeringswijze die Caccini voorstond.

Hij schrijft over ‘favellare in armonia’, het spreken in tonen, als de ideale zangwijze. Om dit te bereiken moest een zanger zich bedienen van ‘una certa nobile sprezzatura di canto’, een zekere beschaafde nonchalance van de zang. Daarmee bedoelde hij dat er niet al te strak in de maat moest worden gezongen maar wat vrijer, alsof je met de muziek een verhaal vertelt waarbij het spreektempo kan variëren.

Ook konden geïmproviseerde versieringen worden toegevoegd, zoals je bij het vertellen van een verhaal ook ineens een andere wending kunt nemen. Daarbij moest er, vond Caccini, een fundament zijn waarop de stem kon steunen. Hij noteerde dus ook een baspartij met becijferde akkoorden. Dat cijfersysteem was in de zestiende eeuw door organisten ontwikkeld en zou de basis vormen voor de basso continuo-praktijk die gedurende de hele barokperiode in gebruik zou blijven.

In zijn tweede bundel Nuove musiche e nuova maniera di scriverle uit 1614 ging Caccini veel verder. Hierin noteert hij bij alle liederen ook de zeer subtiele versieringen die hij al zingend had ontwikkeld om de tekst zo goed mogelijk op de luisteraar over te brengen. Maar hij legde deze versieringen niet dwingend op, zangers moesten vooral ook zelf improviseren.

Het allerbekendste lied van Caccini is Amarilli, mia bella. Van dit lied werden ook buiten Italië vele bewerkingen gemaakt, zoals door de Engelse klaviercomponist Peter Philips, de Nederlandse blokfluitvirtuoos Jacob van Eyck en de Nederlandse dichter Pieter Corneliszoon Hooft.

De virtuoos Piccinini

Net als van Monteverdi is van ­Caccini geen puur instrumentale muziek bekend. Caccini speelde weliswaar luit maar hij is waarschijnlijk niet zo’n virtuoos geweest als Alessandro Piccinini.

We weten niet van wie Piccinini het vak leerde, het zou kunnen dat hij autodidact was. Behalve de luit bespeelde Piccinini de chitarrone. Voor dit begin zeventiende eeuw vrij nieuwe instrument schijnt hij een voorkeur te hebben gehad. Hij heeft er in ieder geval veel voor gecomponeerd.

De klank van de chitarrone is anders dan die van de luit, wat helderder, en daardoor leent dit instrument zich bijzonder goed voor de virtuoze instrumentale stijl die begin zeventiende eeuw werd ontwikkeld. We horen vanavond diverse compositievormen: dansen, toccata’s (een virtuoze instrumentale fantasie zonder vaste vorm) en op een herhaald basthema gebaseerde composities.

Piccinini liet zich zeker inspireren door een componist als Girolamo Frescobaldi (1583-1643), maar vertaalde diens virtuositeit op het klavier moeiteloos naar de luit en dus vooral de chitarrone. In Italië bleef dit instrument een groot deel van de zeventiende eeuw populair als solo-­instrument, terwijl men bijvoorbeeld in Frankrijk juist de voorkeur gaf aan de donkere klank van de theorbe. 

Caccini en Piccinini kunnen we beiden beschouwen als pioniers van de eerste orde en de combinatie van hun muziek levert een spannend en toch intiem concert op.