Kwartet rond Renaud Capuçon speelt spannende Schubert

De vijf strijkkwartetten plus de Grosse Fuge die Ludwig van Beethoven in de laatste jaren voor zijn dood schreef, worden aangeduid als zijn ‘late’ kwartetten. Het zijn grootse, epische en meesterlijke werken waar de musici en luisteraars van die tijd eigenlijk nog niet aan toe waren. Componist Louis Spohr bijvoorbeeld noemde ze ‘onleesbare, ongecorrigeerde verschrikkingen’. Sinds die tijd zijn de meningen compleet veranderd. Inmiddels worden Beethovens late strijkkwartetten gerekend tot de beste composities aller tijden. In november 1822 stuurde prins Nikolaj Galitsin (ook wel Golitsin gespeld) een brief aan Beethoven waarin hij hem om ‘een, twee of drie’ strijkkwartetten vroeg en aanbood hem te betalen wat de componist ‘gepast’ achtte. In januari 1823 schreef de componist terug dat hij een prijs van vijftig dukaten per werk in gedachten had. Het duurde nog tot het volgende jaar voordat hij aan het componeren van de kwartetten toe kwam, maar het geduld van de Russische prins werd uiteindelijk rijkelijk beloond: Beethoven schreef in 1824-25 de strijkkwartetten opus 127, 132 en 130 (met als oorspronkelijke finale de Grosse Fuge). En had blijkbaar zo de smaak te pakken, dat hij in 1825-26 ook het thematisch aan beide voorafgaande kwartetten verbonden opus 131 en daarna nog opus 135 en een nieuwe finale voor opus 130 componeerde.
Beethoven liet zijn Strijkkwartet in cis klein, opus 131 door Schott in Mainz publiceren en droeg het op aan baron Joseph von Stutterheim (een Moravische veldmaarschalk die Beethovens neef Karl in dienst had genomen na diens zelfmoordpoging). De componist zou de uitgave van het werk in 1827 niet meer meemaken, laat staan de publieke première in 1835. Een van de besloten uitvoeringen vond plaats op 14 november 1828, op speciaal verzoek van Franz Schubert, vijf dagen voor diens dood. Na de uitvoering zou Schubert hebben verzucht: ‘Wat kun je hierna nog componeren?’

Beethovens Strijkkwartet in cis klein is uitzonderlijk, zowel qua lengte als qua opzet, harmonische voortgang en emotionele zeggingskracht. Het strijkkwartet heeft zeven delen (in plaats van de gebruikelijke vier), die allemaal zonder pauze in elkaar overgaan. Maar ze zijn niet alle zeven even uitgebreid, dus je zou ze ook zo kunnen zien: de openingsfuga – volgens Richard Wagner ‘het meest zwaarmoedige ooit in muziek uitgedrukt’ – is een langzame introductie op het tweede deel, Allegro molto vivace, dat een typisch eerste deel had kunnen zijn. Het derde deel doet dienst als een kort intermezzo vóór het omvangrijke langzame deel Andante ma non troppo e molto cantabile, dat bestaat uit een thema en zes variaties. Het vijfde deel, Presto, is in alles behalve de naam een levendig scherzo, inclusief triogedeelte. Het korte zesde deel fungeert ten slotte als opmaat voor het laatste deel, Allegro, waarin de componist dan eindelijk toch nog de sonatevorm gebruikt en bovendien de openingsfuga citeert. Een krachtig coda sluit dit monumentale strijkkwartet af, dat velen beschouwen als Beethovens meest indrukwekkende en dat Beethoven zelf ook bestempelde als zijn favoriet.

Anneloes Brand

In het jaar dat Beethoven zijn laatste strijkkwartetten voltooide, om precies te zijn tussen opus 133 en 135, schreef de 29-jarige Franz Schubert in tien dagen zíjn zwanenzang voor deze bezetting, het magistrale Strijkkwartet in G groot. Het kwartet is klassiek van vorm, met de gebruikelijke vier delen, maar een toonbeeld van Schubertiaanse vrije fantasie en non­conventionaliteit waar het de behandeling van het muzikale materiaal betreft. De componist speelt voortdurend met contrasten: in dynamiek, in klankkleur, tussen majeur en mineur. Alleen al in de korte introductie van het openingsdeel wisselen majeur en mineur elkaar snel af. Daarna begint het eigenlijke hoofdthema, een aangrijpend, lyrisch motief gespeeld door de eerste viool, gevolgd door een kunstige combinatie en variatie van thema’s, onverwachte harmonische veranderingen, snelle tremolo’s en dynamische contrasten. Spanning en turbulentie worden afgewisseld met mysterieuze pianissimo passages. De cello speelt in de klankkleur een belangrijke rol. Zo opent het langzame deel met een weemoedige cello­solo in een hoog register in mineur, tweemaal onderbroken door dramatische, stormachtige passages met razende toonladders, stevige ritmes en dreigende tremolo’s. Ook hier dus weer het spel met contrasten. Het Scherzo bestaat uit een tot het eind volgehouden ritmisch­melodisch patroon, melo­dieus gecontrasteerd met een Trio in de vorm van een Ländler. Anders dan Beethoven blonk Schubert niet uit door groots opgezette finales in zijn strijkkwartetten. Deze finale heeft een rondovorm en doet met zijn snelle 6/8-beweging aan een tarantella denken. Er is monotoon voortjagende motoriek met ook hier weer de afwisseling van majeur- en mineurakkoorden en onverwachte harmonische veranderingen. Het kwartet dat opvalt door zijn emotionele en muzikale intensiteit genoot in eigen tijd nauwelijks publieke belangstelling. Nu geldt het als een van Schuberts belangrijkste en meest geliefde composities.

Lies Wiersema