Kwartet met Gvetadze & Ticciati: Brahms en improvisaties

Terugblikkend op zijn vroege carrière merkte Gabriel Fauré in 1922 op: ‘Vóór 1870 zou ik er niet over hebben gedacht een sonate of een kwartet te componeren. In die tijd kon een jonge musicus naar een uitvoering ervan fluiten. Pas nadat Camille Saint-Saëns in 1871 de Société Nationale de Musique had opgericht, waarvan het hoofddoel was werken van jonge componisten ten uitvoer te brengen, ging ik aan het werk.’ Deze concertorganisatie was inderdaad een enorme stimulans voor Franse componisten en hielp enerzijds het belang van instrumentale muziek te vergroten ten opzichte van dat van opera en anderzijds een tegenwicht te bieden aan de overheersing door Duitse muziek.

Ondertussen was Fauré door zijn mentor Saint-Saëns geïntroduceerd bij een vooraanstaande familie van musici, de Viardots. De organist-componist werd verliefd op een van de dochters, Marianne. Na vijf jaar verkering werd in juli 1877 hun verloving aangekondigd, maar nog geen vier maanden later weer ongedaan gemaakt. Fauré was zeer aangedaan, maar zei enkele jaren later: ‘Misschien was het uiteindelijk zo slecht niet. De familie Viardot had me mogelijk van mijn juiste pad afgeleid.’

Fauré’s pad leidde niet naar de opera, maar naar de intieme genres van het lied en de kamermuziek. De totstandkoming van het Eerste pianokwartet in c klein, opus 15 viel in deze emotioneel roerige tijd, maar toch is het werk vol warmte en optimisme. Bij de première op 14 februari 1880 in Parijs, waarbij de componist zelf aan de piano zat, was Fauré niet tevreden over de Finale. Hij bewerkte het laatste deel in 1883 en droeg het werk op aan de Belgische violist Hubert Léonard, een vriend van hem en voorvechter van zijn Eerste vioolsonate, opus 13. Het bezielde, klankrijke Eerste pianokwartet werd een van Fauré’s meest geliefde kamermuziekwerken. Het eerste deel is een glorieuze synthese van energie en lyriek, het Scherzo een fantasievol, dartel perpetuum mobile. In het Adagio lijkt Fauré zijn gevoelens voor Marianne te hebben verklankt. Het ritmische, rusteloze Allegro molto eindigt triomfantelijk.

Hugo Ticciati en de zijnen zijn niet de eerste klassieke musici die chansons op het programma zetten. Neem bijvoorbeeld mezzosopraan Anne Sofie von Otters cd Douce France met ‘mélodies’ (Franse kunstliederen van componisten als Fauré, Saint-Saëns, Debussy en Hahn) én chansons. Vanavond klinkt een geheel instrumentale versie van twee Franse liederen – bewerkt door de Zweedse componist/arrangeur David Lundblad.

In 1886 meldde de elfjarige Reynaldo Hahn zich aan bij het Conservatorium van Parijs, waar hij onder meer compositie ging studeren bij Jules Massenet. Het jaar erop begon hij aan de zeven Chansons grises op gedichten van Paul Verlaine, waarvan Chanson d’automne het eerste is.

De charmante liederen vestigden Hahns reputatie in de Parijse salons en concertzalen, waar hij ze met zijn mooie zangstem, zichzelf begeleidend op piano, solo uitvoerde. Verlaine schetste in zijn gedichten vaak een schemerige wereld vol dubbelzinnige emoties, en daar is Chanson d’automne, dat bestaat uit snikkende melodieën en herinneringen aan vergane dagen, een prachtig voorbeeld van. 

Édith Piaf is misschien wel de bekendste Franse chansonnière. Halverwege de jaren dertig van de twintigste eeuw kreeg ze nationale bekendheid, toen ze chansons van Marguerite Monnot op haar repertoire nam. Het bleek het begin van een lange en vruchtbare vriendschap, alhoewel Piaf in latere jaren ook liederen van anderen zong en eigen werken creëerde.

Zo ontstond vlak na de Tweede Wereldoorlog La vie en rose op basis van een melodie van Louis Guglielmi, ook wel bekend als Louiguy. La vie en rose, te vertalen als ‘Het leven door een roze bril’, gaat over een staat van gelukzaligheid, als alles om je heen een bron van vreugde is. Piaf voerde het chanson in 1946 voor het eerst in het openbaar uit, en het werd een regelrechte hit waarmee ze internationale faam verwierf.

Johannes Brahms voltooide zijn Eerste pianokwartet in g klein, opus 25 in 1861. Het vergezelt zijn Tweede pianokwartet in A groot, opus 26, dat hij in hetzelfde jaar componeerde, maar de kwartetten zijn zeer verschillend. Terwijl het eerste kwartet, met het geliefde zigeunerslotdeel, nogal stormachtig is, is het tweede evenwichtiger en relaxter.

Het Eerste pianokwartet is een ode aan de instrumentale muziek van Franz Schubert. In de tweede helft van de jaren 1850 had Brahms studie gemaakt van Schuberts kamermuziek, en het is dan ook niet verbazingwekkend dat Brahms’ pianokwartetten even breed uitgemeten werken zijn, waarin thematisch materiaal op verschillende manieren wordt gebruikt en doorontwikkeld.

Het Eerste pianokwartet opent met een lyrisch en warmbloedig eerste deel. Het tweede deel, Intermezzo, is introspectief en vol nieuwsgierigheid: thema’s ontvouwen zich alsof de musici op zoek zijn naar iets, hetgeen een mooi mysterieus effect geeft. Het dromerige en intense Andante con moto bevat een verrassende marsachtige passage. Het Rondo alla Zingarese tot slot is puur vuur, waarbij de musici eensgezind voortrazen door prikkelende thema’s.

Het gekabbel in de pianopartij doet denken aan het cimbalom (een trapeziumvormig snaarinstrument dat met stokjes wordt aangeslagen en veel wordt gebruikt in Oost-Europese volksmuziek).
Brahms’ Eerste pianokwartet werd voor het eerst uitgevoerd in november 1861 in zijn woonplaats Hamburg, met Clara Schumann aan de piano.