Krystian Zimerman speelt Beethovens pianoconcerten

De vijf pianoconcerten laten de ontwikkeling zien die Beethoven binnen twintig jaar doormaakte: van een ambitieuze jonge componist in de klassieke stijl van Haydn en Mozart tot de gigant die zijn schaduw vooruit zou werpen over de gehele negentiende eeuw, en die ook nu nog een dominante factor is in de klassieke muziek. Vandaag voert het Concertgebouworkest en Krystian Zimerman onder leiding van Gustavo Gimeno Beethovens pianoconcerten uit, verspreid over drie korte concerten.  

Dat Beethoven in zijn begintijd de publicatie van zijn pianowerken vaak uitstelde, had overigens ook te maken met zijn carrière als pianist. In een tijd die geen copyright kende, konden er op die manier geen andere pianisten met zijn stukken vandoor gaan. In zijn opus 15 kon Beethoven zich ten volle manifesteren als de exuberante pianist die hij was. Bovendien biedt het werk tal van muzikale verrassingen. Zo verbergt het beginthema aanvankelijk zijn martiale karakter door pianissimo binnen te sluipen.

Opmerkelijk is ook dat de solist bij zijn entree dit thema negeert door een vloeiende melodie te poneren, waardoor de muziek een onverwachte wending lijkt te nemen. Het spelen met scherpe contrasten, in combinatie met een vaak spectaculaire schrijfwijze voor klavier, draagt bij aan het fantasierijke karakter van dit eerste deel. Het Largo bezit een weidsheid die later zou terugkeren in tal van Beethovens rijpere composities.

Het afsluitende Rondo, dat een enigszins boertige humor bezit die aan Joseph Haydn doet denken, was – aldus Beethovens biograaf en tijdgenoot Franz Wegeler (1765-1848) – twee dagen voor de première nog niet voltooid. Vier kopiisten rukten volgens hem in de resterende tijd de vellen muziekpapier uit de handen van de componist.

Toen Ludwig van Beethoven in 1792 zijn geboortestad Bonn verliet om zich in Wenen te vestigen, had hij als componist nog weinig gepresteerd. Als pianist echter des te meer. Al toen hij twaalf was, speelde hij het hele Das wohltemperirte Clavier van Johann Sebastian Bach. Zijn leraren stelden hem een grote carrière als klaviervirtuoos in het vooruitzicht. In de Weense aristocratische kringen trok zijn spel al spoedig de aandacht.

De pianist, componist en muziektheoreticus Abbé Vogler (1749-1814) roemde Beethovens ‘geweldige kracht en bravoure’, en anderzijds zijn ‘vingersnelheid, subtiliteit en intense gevoeligheid’. Beethoven slaagde erin om uitsluitend als pianist en pianoleraar in zijn levensonderhoud te voorzien. Dat zijn eigen instrument in de composities die hij globaal tot zijn vijfentwintigste schreef domineert, spreekt daarom vanzelf. Het pianoconcert werd het genre waarmee hij zich voor het eerst in zijn volle artistieke omvang presenteerde.

Het Eerste pianoconcert in C groot is in feite zijn derde. Beethoven was dertien toen hij voor het eerst aan een werk voor piano en orkest begon, waarvan alleen een piano-uittreksel – wel met aanwijzingen voor de instrumentatie overigens – bewaard is gebleven. Rond zijn twintigste schreef hij een pianoconcert in Bes groot dat als zijn Tweede pianoconcert, opus 19, bekend is geworden. Dat komt omdat hij dat pas liet uitgeven nadat zijn later geschreven Pianoconcert in C groot, opus 15, was gepubliceerd dat uiteindelijk als Eerste pianoconcert in zijn werklijst terecht is gekomen.

Blijmoedigheid en jeugdig enthousiasme bepalen het klankbeeld van dit lichtvoetige concert, waaraan Ludwig van Beethoven waarschijnlijk al rond zijn achttiende was begonnen. Met het Tweede pianoconcert in Bes groot maakte Beethoven, vierentwintig jaar jong en net klaar met zijn studie bij Haydn, op 29 maart 1795 zijn officiële debuut in Wenen. Dat gebeurde tijdens ‘eine grosse musikalische Akademie’ in het Burgtheater, die door de Tonkünstlergesellschaft was georganiseerd ten bate van haar weduwen- en wezenfonds.

De inkt van de partituur was nog nat en de pianopartij was zelfs nog niet helemaal uitgeschreven, maar dat weerhield Beethoven er niet van om met het werk grote indruk te maken op de toehoorders. Althans, als we afgaan op het oordeel van de Wiener Zeitung die meldde dat de ‘beroemde heer Ludwig van Beethoven de welgemeende bijval van het publiek wist te oogsten’. Want kritische geluiden waren er ook te horen. Beethovens Tsjechische collega Václav Tomášek bijvoorbeeld, die bij de première aanwezig was, raakte zozeer in de war van Beethovens ‘gedurfde afwijkingen’ van de traditie, dat hij naar eigen zeggen zijn piano dagenlang onaangeroerd liet.

Weliswaar loopt Beethoven in zijn Tweede pianoconcert nog stevig aan de hand van zijn klassieke voorgangers, met name Mozart, maar tegelijkertijd geeft hij blijk van originaliteit en groot vakmanschap. Vooral de openingsmaten door het orkest met de stevige unisono-akkoorden en de bijna abrupte modulatie naar de vreemde toonsoort Des groot wijzen vooruit naar de latere Beethoven.

Typisch Beethoven is ook de afwisseling van martiale ritmiek en tedere lyriek in dit eerste deel. Het voor de pianist zeer veeleisende, zangerige Adagio verraadt Beethovens eigen pianistische vaardigheden. Ook in de finale, een speels en meeslepend rondo vol springerige accenten, krijgt de solist de gelegenheid om te schitteren.

Overigens was Beethoven na die eerste uitvoering nog niet tevreden. Hij herzag het werk ingrijpend, en pas in 1801 stuurde hij de partituur naar zijn uitgever. In de tussentijd had hij één jaar eerder ook zijn Pianoconcert in C groot voltooid, dat net iets eerder als zijn opus 15 werd gepubliceerd. Vandaar dat zijn feitelijk eerste pianoconcert officieel als het Tweede werd geboekstaafd.