Krystian Zimerman speelt Beethovens pianoconcerten

In 2019 speelde het Concertgebouworkest voor het eerst een werk van de jonge Nederlander Christiaan Richter: Wendingen, gebaseerd op typische vormen uit de architectuur van de Amsterdamse School. Het succes ervan leidde tot een nieuwe opdracht ter gelegenheid van het Beethovenjaar. ‘Het idee van het orkest was het nieuwe werk te combineren met een van Beethovens pianoconcerten’, vertelt Richter. ‘Maar ik wilde dat het stuk ook op zichzelf kon staan.’

In 2270 vieren we Beethovens 500ste verjaardag. Of niet? Zal de mensheid Beethoven over 250 jaar nog wel kennen? Hoe ver reikt de eeuwigheidswaarde van muziek? Papier vergaat, geluidsopnamen raken kwijt, geluidsdragers evolueren. Gebruiken we technologie wel goed om ons cultuurgoed te behouden? Dergelijke vragen staan aan de basis van 2270, waarin materiaal uit Beethovens Vierde pianoconcert fungeert als aanjager van een energieke muzikale reis.

Het Vierde is het enige pianoconcert van Beethoven waarvan het manuscript kwijt is, en het is de vraag hoeveel ervan terecht is gekomen in de uitgaven ervan. ‘Ik kwam erachter dat er veel informatie in Beethovens handschriften zit die je niet in druk terugziet, zelfs niet in recente edities. Laatst las ik een artikel waarin stond dat hij wel 22 verschillende dynamische markeringen gebruikte, in tegenstelling tot de negen die we nu tegenkomen, en vier verschillende soorten staccato!’

De vraag die bij Richter opkwam: zorgen we wel voor wat we hebben? ‘Er gaat zoveel verloren. Dingen liggen te verdwijnen of zijn al weg, van Bachcantates tot hedendaagse partituren en opnames. Net zoals we de aarde verwaarlozen en diersoorten laten uitsterven, verwaarlozen we ook onze artistieke creaties. De uitdaging is om collectief die vergankelijkheid te overstijgen.’

Het muzikale materiaal van 2270 wordt gevormd door slechts twee ‘brokjes’ uit Beethovens Vierde pianoconcert, die Richter op vele manieren verwerkt. Het eerste is een akkoord waarmee de orkestexpositie eindigt waar tegelijk de piano weer binnenkomt. ‘Als je het hele pianoconcert bij wijze van spreken zou inklappen tot één akkoord, zou je op dat akkoord uitkomen. Er zit een bepaald soort spanning in, ik wilde uitzoeken wat ik daarover kon zeggen.’

Het andere ‘brokje’ is een akkoordprogressie uit het derde deel van het pianoconcert. ‘Die opeenvolging keert bij mij dan niet terug naar de hoofdtoonsoort maar begint steeds weer opnieuw op het akkoord net daarvoor, en vormt zo een soort van eindeloze ketting, waarmee je door alle toonsoorten heen gaat, met bijhorende dubbelkruizen en zo, die je als hedendaagse componist eigenlijk liever vermijdt. Op bepaalde momenten gebruik ik wel drie of vier van die kettingen tegelijk in contrapunt.’

Zo krijgt een hedendaagse componist toch weer met de aloude tonaliteit te maken, maar op een nieuwe manier. ‘Wat ik in het algemeen interessant vind is de spanning die in akkoorden zit - welke noten zijn het belangrijkst, welke trekken de harmonie ergens anders naartoe… ik vind het leuk om daar goed naar te luisteren en over na te denken.’

Het Vierde pianoconcert in G groot van Ludwig van Beethoven wordt voor het eerst uitgevoerd in maart 1807 tijdens een privéconcert in het Weense stadspaleis van Prins Lobkowitz. Het kan niet anders of de genodigden luisteren met open mond naar de beginmaten van het werk: voor het eerst begint een pianoconcert niet met een orkestrale introductie, maar met een pianosolo. Opvallender nog: het is geen virtuoze bravoure-opening, maar een ingetogen melodie, een paar akkoorden maar. Dan pas valt het orkest in. En zelfs die entree is ongehoord: de strijkers herhalen het pianothema, maar dan in de ‘verkeerde’ toonsoort.

Beethovens opzettelijke fout is kenmerkend voor het grootste deel van het werk: de piano en het orkest komen heel lang niet echt bij elkaar. Strijkers introduceren in het eerste deel, Allegro moderato, het belangrijke tweede thema, net als het derde, maar de piano weigert ze te herhalen, in elk geval letterlijk. Toch ontstaat er een samenwerking tussen orkest en pianist, of eerder: ze draaien om elkaar heen, met briljante variaties en commentaren op elkaars materiaal.

In het tweede deel is de verwijdering compleet, aanvankelijk althans. Dit Andante con moto is een discussie tussen twee totaal verschillende karakters: het orkest maakt luid en kortaf zijn argumenten duidelijk; de piano blijft rustig, en lijkt vooral begrip te vragen. Uiteindelijk werkt die strategie, en bindt het orkest in. Na een uitgebreidere solo, waarin de piano toch ook kort een scherpere kant toont, legt het orkest zich neer bij het gelijk van de ander.

Het afsluitende Vivace slaat een vrolijker noot aan. Strijkers introduceren, opnieuw in een ‘foute’ toonsoort, een thema met snelle, zich herhalende noten. Het is een uitdaging: voor de piano zijn die snelle noten niet helemaal haalbaar. Daarom omspeelt de solist ze in een briljant geornamenteerd antwoord, dat blijkbaar aanslaat: voor de rest van de finale tonen beide partijen vooral veel plezier in elkaars inzetten. Alsof ze uiteindelijk zeggen: let’s agree to disagree, en laten we er iets moois van maken.

Ondanks zijn ongebruikelijke vorm kreeg het Vierde pianoconcert positieve kritieken: ‘Het meest bewonderenswaardige, unieke, kunstzinnigste en gecompliceerdste van alle Beethovenconcerten tot nu toe’, schreef de Allgemeine Musikalische Zeitung. Toch duurde het even tot het stuk in het standaardrepertoire terechtkwam. Pas sinds Felix Mendelssohn het in 1836 nieuw leven inblies, is het altijd een van de meest geliefde pianoconcerten gebleven.