Krystian Zimerman speelt Beethovens pianoconcerten

Honderd jaar na Beethovens muzikale hervormingen worden de compositorische kaarten in Wenen in de jaren 1908-09 opnieuw geschud. Niet voor niets hebben we het over de Tweede Weense School. Vooral het strijkkwartet, het genre waarin Beethoven zijn vernieuwende ideeën over vorm en ontwikkeling wellicht het verst had doorgevoerd, fungeerde opnieuw als laboratorium.

Arnold Schönberg veroorzaakte een klein schandaal met zijn in 1908 voltooide Tweede strijkkwartet; nieuw hierin waren de toevoeging van een zangstem (met de veelzeggende woorden ‘Ich fühle Luft von anderem Planeten’), en vooral het verlaten van de tonaliteit die eeuwenlang de klassieke muziek had beheerst. Anton Webern, die toen net zijn studie bij Schönberg had afgerond, kwam vervolgens met zijn nog radicalere Fünf Sätze: vijf atonale deeltjes voor strijkkwartet, waarin zoveel nieuws plaatsvindt dat het misschien maar goed is dat ze samen nauwelijks langer duren dan elf minuten.

In latere jaren zou Webern Schönbergs twaalftoonstechniek omvormen tot een werkelijk nieuwe stijl, die ver afstond van de Weense Romantiek. Helaas zou hij door zijn dood in 1945 niet meer meemaken hoe de naoorlogse generatie jonge componisten zijn werk als uitgangspunt nam voor nieuwe richtingen. Maar hoe nieuw en radicaal ook, uiteindelijk is het werk van Schönberg, Webern en hun navolgers terug te voeren op de motivische compositietechnieken van Beethoven.

De Fünf Sätze wijzen vooruit op Weberns latere aforistische stijl, maar bezitten nog de expressiviteit van de late Romantiek. De delen contrasteren hevig met elkaar. Het eerste is uiterst dynamisch en kleurrijk, met snelle overgangen en een grote dichtheid aan gebeurtenissen. De dynamiek loopt uiteen van uiterst zacht tot zeer luid; speeltechnieken als tremolo, pizzicato, col legno (met gebruik van het hout van de strijkstok), sul ponticello (bij de kam gestreken, waardoor een glasachtige klank onstaat) en het gebruik van flageoletten zorgen voor een enorme variatie aan timbres.

De tegenstelling met het omfloerste, tedere tweede deel kan nauwelijks groter zijn. Het centrale derde deel is snel, levendig en puntig en duurt nog geen minuut. In het vierde deel keren we terug naar de zachte sferen van het tweede, nu verrijkt met iriserende sul-ponticello-klanken en expressief gebruik van fluisterzachte tonen en stilte. Het slotdeel is het langst en schept ruimte voor expressieve solistische betogen voor cello en viool.

In 1929 werkte Webern het strijkkwartet om voor strijkorkest. Deze versie is zeker zo effectief en verwierf zich na de Tweede Wereldoorlog een solide plaats in het orkestrepertoire.

Dat Beethoven in zijn begintijd de publicatie van zijn pianowerken vaak uitstelde, had overigens ook te maken met zijn carrière als pianist. In een tijd die geen copyright kende, konden er op die manier geen andere pianisten met zijn stukken vandoor gaan. In zijn opus 15 kon Beethoven zich ten volle manifesteren als de exuberante pianist die hij was. Bovendien biedt het werk tal van muzikale verrassingen. Zo verbergt het beginthema aanvankelijk zijn martiale karakter door pianissimo binnen te sluipen.

Opmerkelijk is ook dat de solist bij zijn entree dit thema negeert door een vloeiende melodie te poneren, waardoor de muziek een onverwachte wending lijkt te nemen. Het spelen met scherpe contrasten, in combinatie met een vaak spectaculaire schrijfwijze voor klavier, draagt bij aan het fantasierijke karakter van dit eerste deel. Het Largo bezit een weidsheid die later zou terugkeren in tal van Beethovens rijpere composities.

Het afsluitende Rondo, dat een enigszins boertige humor bezit die aan Joseph Haydn doet denken, was – aldus Beethovens biograaf en tijdgenoot Franz Wegeler (1765-1848) – twee dagen voor de première nog niet voltooid. Vier kopiisten rukten volgens hem in de resterende tijd de vellen muziekpapier uit de handen van de componist.

Toen Ludwig van Beethoven in 1792 zijn geboortestad Bonn verliet om zich in Wenen te vestigen, had hij als componist nog weinig gepresteerd. Als pianist echter des te meer. Al toen hij twaalf was, speelde hij het hele Das wohltemperirte Clavier van Johann Sebastian Bach. Zijn leraren stelden hem een grote carrière als klaviervirtuoos in het vooruitzicht. In de Weense aristocratische kringen trok zijn spel al spoedig de aandacht.

De pianist, componist en muziektheoreticus Abbé Vogler (1749-1814) roemde Beethovens ‘geweldige kracht en bravoure’, en anderzijds zijn ‘vingersnelheid, subtiliteit en intense gevoeligheid’. Beethoven slaagde erin om uitsluitend als pianist en pianoleraar in zijn levensonderhoud te voorzien. Dat zijn eigen instrument in de composities die hij globaal tot zijn vijfentwintigste schreef domineert, spreekt daarom vanzelf. Het pianoconcert werd het genre waarmee hij zich voor het eerst in zijn volle artistieke omvang presenteerde.

Het Eerste pianoconcert in C groot is in feite zijn derde. Beethoven was dertien toen hij voor het eerst aan een werk voor piano en orkest begon, waarvan alleen een piano-uittreksel – wel met aanwijzingen voor de instrumentatie overigens – bewaard is gebleven. Rond zijn twintigste schreef hij een pianoconcert in Bes groot dat als zijn Tweede pianoconcert, opus 19, bekend is geworden. Dat komt omdat hij dat pas liet uitgeven nadat zijn later geschreven Pianoconcert in C groot, opus 15, was gepubliceerd dat uiteindelijk als Eerste pianoconcert in zijn werklijst terecht is gekomen.