Krystian Zimerman speelt Beethovens pianoconcerten

Honderd jaar na Beethovens muzikale hervormingen worden de compositorische kaarten in Wenen in de jaren 1908-09 opnieuw geschud. Niet voor niets hebben we het over de Tweede Weense School. Vooral het strijkkwartet, het genre waarin Beethoven zijn vernieuwende ideeën over vorm en ontwikkeling wellicht het verst had doorgevoerd, fungeerde opnieuw als laboratorium.

Arnold Schönberg veroorzaakte een klein schandaal met zijn in 1908 voltooide Tweede strijkkwartet; nieuw hierin waren de toevoeging van een zangstem (met de veelzeggende woorden ‘Ich fühle Luft von anderem Planeten’), en vooral het verlaten van de tonaliteit die eeuwenlang de klassieke muziek had beheerst. Anton Webern, die toen net zijn studie bij Schönberg had afgerond, kwam vervolgens met zijn nog radicalere Fünf Sätze: vijf atonale deeltjes voor strijkkwartet, waarin zoveel nieuws plaatsvindt dat het misschien maar goed is dat ze samen nauwelijks langer duren dan elf minuten.

In latere jaren zou Webern Schönbergs twaalftoonstechniek omvormen tot een werkelijk nieuwe stijl, die ver afstond van de Weense Romantiek. Helaas zou hij door zijn dood in 1945 niet meer meemaken hoe de naoorlogse generatie jonge componisten zijn werk als uitgangspunt nam voor nieuwe richtingen. Maar hoe nieuw en radicaal ook, uiteindelijk is het werk van Schönberg, Webern en hun navolgers terug te voeren op de motivische compositietechnieken van Beethoven.

De Fünf Sätze wijzen vooruit op Weberns latere aforistische stijl, maar bezitten nog de expressiviteit van de late Romantiek. De delen contrasteren hevig met elkaar. Het eerste is uiterst dynamisch en kleurrijk, met snelle overgangen en een grote dichtheid aan gebeurtenissen. De dynamiek loopt uiteen van uiterst zacht tot zeer luid; speeltechnieken als tremolo, pizzicato, col legno (met gebruik van het hout van de strijkstok), sul ponticello (bij de kam gestreken, waardoor een glasachtige klank onstaat) en het gebruik van flageoletten zorgen voor een enorme variatie aan timbres.

De tegenstelling met het omfloerste, tedere tweede deel kan nauwelijks groter zijn. Het centrale derde deel is snel, levendig en puntig en duurt nog geen minuut. In het vierde deel keren we terug naar de zachte sferen van het tweede, nu verrijkt met iriserende sul-ponticello-klanken en expressief gebruik van fluisterzachte tonen en stilte. Het slotdeel is het langst en schept ruimte voor expressieve solistische betogen voor cello en viool.

In 1929 werkte Webern het strijkkwartet om voor strijkorkest. Deze versie is zeker zo effectief en verwierf zich na de Tweede Wereldoorlog een solide plaats in het orkestrepertoire.

Blijmoedigheid en jeugdig enthousiasme bepalen het klankbeeld van dit lichtvoetige concert, waaraan Ludwig van Beethoven waarschijnlijk al rond zijn achttiende was begonnen. Met het Tweede pianoconcert in Bes groot maakte Beethoven, vierentwintig jaar jong en net klaar met zijn studie bij Haydn, op 29 maart 1795 zijn officiële debuut in Wenen. Dat gebeurde tijdens ‘eine grosse musikalische Akademie’ in het Burgtheater, die door de Tonkünstlergesellschaft was georganiseerd ten bate van haar weduwen- en wezenfonds.

De inkt van de partituur was nog nat en de pianopartij was zelfs nog niet helemaal uitgeschreven, maar dat weerhield Beethoven er niet van om met het werk grote indruk te maken op de toehoorders. Althans, als we afgaan op het oordeel van de Wiener Zeitung die meldde dat de ‘beroemde heer Ludwig van Beethoven de welgemeende bijval van het publiek wist te oogsten’. Want kritische geluiden waren er ook te horen. Beethovens Tsjechische collega Václav Tomášek bijvoorbeeld, die bij de première aanwezig was, raakte zozeer in de war van Beethovens ‘gedurfde afwijkingen’ van de traditie, dat hij naar eigen zeggen zijn piano dagenlang onaangeroerd liet.

Weliswaar loopt Beethoven in zijn Tweede pianoconcert nog stevig aan de hand van zijn klassieke voorgangers, met name Mozart, maar tegelijkertijd geeft hij blijk van originaliteit en groot vakmanschap. Vooral de openingsmaten door het orkest met de stevige unisono-akkoorden en de bijna abrupte modulatie naar de vreemde toonsoort Des groot wijzen vooruit naar de latere Beethoven.

Typisch Beethoven is ook de afwisseling van martiale ritmiek en tedere lyriek in dit eerste deel. Het voor de pianist zeer veeleisende, zangerige Adagio verraadt Beethovens eigen pianistische vaardigheden. Ook in de finale, een speels en meeslepend rondo vol springerige accenten, krijgt de solist de gelegenheid om te schitteren.

Overigens was Beethoven na die eerste uitvoering nog niet tevreden. Hij herzag het werk ingrijpend, en pas in 1801 stuurde hij de partituur naar zijn uitgever. In de tussentijd had hij één jaar eerder ook zijn Pianoconcert in C groot voltooid, dat net iets eerder als zijn opus 15 werd gepubliceerd. Vandaar dat zijn feitelijk eerste pianoconcert officieel als het Tweede werd geboekstaafd.