Kristian Bezuidenhout en Amsterdam Sinfonietta

Tekst: Noortje Zanen

Het programma van vanavond opent met een uiterst origineel werk van Igor Stravinsky voor strijkorkest. Stravinsky creëerde een uniek muzikaal idioom dat niets meer te maken had met de (late) Romantiek.

Zijn muziek bij de balletvoorstelling Le sacre du printemps van de Ballets Russes van Sergej Diaghilev zorgde tijdens de première in Parijs in 1913 voor veel ophef; het was het begin van een nieuw muzikaal tijdperk waarin Stravinsky een prominente rol zou spelen. Eerst als Russische componist, later vanuit Frankrijk waar hij de Franse nationaliteit aannam en uiteindelijk vanuit de Verenigde Staten als Amerikaan.

Hij ontwikkelde een geheel eigen idioom, herkenbaar aan energieke, ritmische figuren en korte, speelse melodische motieven. Het Concerto in D groot is een prachtig voorbeeld van Stravinsky’s bijzondere stijl. Let bijvoorbeeld op het spannende begin met een opvallend ritmisch figuur van de eerste violen, gevolgd door een markante solo voor de eerste altviool.

Stravinsky schreef het concert in 1946 in opdracht van dirigent Paul Sacher, ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan van diens Kammerorchester Basel.

Kristian Bezuidenhout ziet uit naar zijn debuut bij Amsterdam Sinfonietta: ‘Vooral omdat het voor mij een dubbel debuut is, ik speel voor het eerst het Zesde pianoconcert van Mozart.’ Volgens Bezuidenhout ligt het niet aan dit specifieke concert dat het maar zelden wordt uitgevoerd en alleen op cd verschijnt in reeksen met de complete piano­concerten van Wolfgang Amadeus Mozart.

‘Het heeft meer te maken met de genialiteit van een aantal andere pianoconcerten, die favoriet zijn bij zowel pianisten als concertbezoekers.

Denk bijvoorbeeld aan het Negende pianoconcert ‘Jeunehomme’ uit 1777. Toch zijn de eerder geschreven pianoconcerten die in Salzburg ontstonden stuk voor stuk prachtige voorbeelden van Mozarts unieke talent.’

Het Zesde pianoconcert  is intiemer en minder extravert vergeleken met het Vijfde vioolconcert dat Mozart een maand eerder voltooide en het Achtste pianoconcert uit april 1776. De solopartij bevat minder ingewikkelde capriolen dan de latere pianoconcerten.

Mede dankzij de hobo’s klinkt de muziek parmantig en soms wat brutaal en de hoorns geven de muziek een extra gouden glans. In het tweede deel, volgens Bezuidenhout een van de mooiste langzame delen uit Mozarts pianoconcerten, tovert de componist met de klank van het orkest: ‘Omdat de hobo’s worden vervangen door twee fluiten en omdat de violen met een demper spelen, krijgt dit lyrische deel een extra spannend, magisch karakter.’

Of Bezuidenhout vanavond de cadensen van Mozart speelt of eigen improvisaties blijft een verrassing: ‘Dat beslis ik pas op het laatste moment tijdens het concert.’

Joseph Haydn, vriend en inspirator van de ruim twintig jaar jongere Mozart, was een groot deel van zijn leven in dienst van de invloedrijke Hongaarse familie Eszterházy. Als kapelmeester aan het hof van de familie verdiende hij goed en had hij een groot orkest en operagezelschap tot zijn beschikking.

In het afgelegen Eisenstadt kreeg hij bovendien alle gelegenheid om met muzikale vormen te experimenteren. Zoals Haydn het zelf eens beschreef: ‘Ik leefde afgezonderd van de wereld, niemand kon me het hoofd op hol brengen of me lastigvallen en dus moest ik originaliteit tonen.’

Hij schreef de Symfonie nr. 44 in e klein rond 1772. De bijnaam ‘Trauer’ is niet van Haydn zelf, maar is wel geïnspireerd op een uitspraak van Haydn dat hij het aangrijpende Adagio van de symfonie op zijn eigen begrafenis wilde laten spelen.

Ondanks zijn geïsoleerde bestaan volgde Haydn de Weense mode goed, te zien aan de zogenaamde Sturm-und-Drang-elementen in zijn muziek uit deze periode. Zo zit de ‘Trauersinfonie’ vol met snelle en abrupte akkoordwisselingen, plotselinge dynamische accenten (sforzati), onrustige ritmische syncopen en mineurharmonieën.

Allemaal uitbarstingen van expressiviteit, kenmerkend voor deze muzikale en literaire stroming. Haydn slaagt er echter tegelijkertijd in om zijn muziek een geheel eigen klankwereld te geven, met groots uitgewerkte melodieën en thema’s, originele harmonieën en een elegant en ingenieus geschreven Menuet. Hier toont zich de meester of ook wel ‘de vader’ van de symfonie. 

Het Divertimento ‘Le baiser de la fée’ van Stravinsky is een eerbetoon aan Tsjaikovski, maar ook aan de samenwerking tussen Stravinsky en de Pools-Amerikaanse violist Samuel Dushkin voor wie Stravinsky ook zijn Vioolconcert schreef.

In 1928 gaf impresario en voormalig ballerina Ida Rubinstein Stravinsky de opdracht om een nieuw stuk te schrijven voor haar nieuwe Parijse ballet-gezelschap, geïnspireerd op muziek van Tsjaikovski om zo de vijfendertigste sterfdatum van deze legendarische Russische componist te markeren.

Stravinsky verwerkte in zijn ballet ‘Le baiser de la fée’ (gebaseerd op het sprookje De sneeuwkoningin van Hans Christian Andersen) veel melodieën van Tsjaikovski. Daardoor klinkt deze muziek veel romantischer dan Stravinsky’s andere composities.

Het Divertimento is een selectie van fragmenten uit het ballet, her en der herschreven zodat het ook uitgevoerd kan worden in de concertzaal. Stravinsky heeft zelf twee versies van het Divertimento gemaakt: één voor orkest en één voor viool en piano.

De laatste versie schreef hij speciaal voor zijn vriend en violist Samuel Dushkin, met wie hij dit werk vele malen heeft uitgevoerd. Op initiatief van Anthony Marwood klinkt vanavond een versie voor viool en strijkorkest die eerder speciaal voor Marwood is geschreven en die nu in Nederland in première gaat.