Kopelman Kwartet met Sjostakovitsj en Tsjaikovski

tekst: Rutger Helmers

Dmitri Sjostakovitsj schreef zijn Tweede strijkkwartet in A groot in de zomer van 1944 in Ivanovo, op het voormalige landgoed dat de Sovjet-Componistenbond in de Tweede Wereldoorlog had ingericht om haar leden te midden van alle onrust de omstandigheden te bieden voor serieus creatief werk. Hoewel het werk onmiskenbaar sporen vertoont van de moeilijke tijden waarin het geschreven is, is de oorlog in dit kwartet minder nadrukkelijk aanwezig dan in bijvoorbeeld de monumentale Zevende en tragische Achtste symfonie, die Sjostakovitsj in de jaren ervoor had voltooid.

Wel sluit dit kwartet aan bij de trend om nationaal-gekleurde werken te schrijven in een folkloristische stijl die het Russische patriotisme aan zou kunnen wakkeren, maar de boodschap is, zoals altijd bij Sjostakovitsj, allerminst eenduidig. Zo begint het stuk in een voorzichtig majeur, maar eindigt nadrukkelijk in mineur. Bovendien bevat het naast Russische ook sporen van joodse traditionele muziek, net als het Tweede piano-trio dat hij in dezelfde zomer voltooide. De twee werken gingen samen in première in Sjostakovitsj’ geliefde Leningrad, dat inmiddels bevrijd was van het lange en verwoestende beleg van de Duitsers.

Het kwartet is opgedeeld in de gebruikelijke vier delen, die in dit geval titels hebben gekregen die aan een suite doen denken. De Ouverture opent met een fris en optimistisch thema, dat verstoord wordt door een nerveus tweede thema bestaande uit hardnekkig herhalende noten en dalende lijnen; de spanning die hierdoor ontstaat wordt nooit echt opgelost. Het tweede deel biedt ruimte voor contemplatie: het Recitatief heeft een mijmerende, improvisatorisch aandoende melodie van de eerste viool, die voortdurend tegen de lang aangehouden akkoorden van de andere instrumenten aan schuurt.

De Romance in dit deel (‘romans’ is in het Russisch de gebruikelijke term om een kunstlied aan te duiden) heeft, net als sommige passages in de Ouverture, een walsritme, waarmee vooruitgeblikt wordt op het derde deel, de Wals, die weliswaar het ritme van de zwierige Weense dans heeft, maar deze in een bijzonder vervreemdend en verontrustend licht plaatst.

Voor de echte kenners is in de tumultueuze middensectie van dit derde deel ook een citaat uit de finale van de Vierde symfonie te herkennen, een werk dat de componist in 1936 onder druk had teruggetrokken en dat op het moment dat hij zijn Tweede strijkkwartet schreef nog altijd niet in première was gegaan. De variatiereeks in de finale past wat de vorm en de melodie van het thema betreft mooi in de trend van de folkloristisch geïnspireerde muziek van de oorlogsjaren, maar van de optimistische noot waar de Ouverture mee begon, is uiteindelijk maar weinig over.

Het Derde strijkkwartet in es klein is een van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski’s zwaarmoedigste composities. De componist schreef het in 1876 tijdens een van zijn vele bezoeken aan Parijs als eerbetoon aan Ferdinand Laub, een van zijn collega’s op het conservatorium van Moskou, die als violist de premières van zijn eerste twee kwartetten had verzorgd en het jaar ervoor aan een longziekte was overleden. Het is een werk diep gedompeld in rouw, en het is dan ook niet verwonderlijk dat juist dit kwartet bij de dood van de componist zelf op verschillende plaatsen te zijner herinnering werd gespeeld.

Het openingsdeel van het kwartet begint met een langzame inleiding die gelijk een toon van intense droefenis neerzet. De lucht klaart enigszins op in het daaropvolgende Allegro moderato, dat na de nodige strubbelingen zelfs bestemd lijkt om in majeur te eindigen; maar juist als dat punt wordt bereikt, keren de mineurklanken terug, en belanden we uiteindelijk weer bij de treurzang van de inleiding, teruggeworpen in de bittere realiteit. Het tweede deel is een vederlicht scherzo met veel pizzicato’s, van het type waar Felix Mendelssohn in uitblonk, en lijkt vooral bedoeld om de luisteraar even op adem te laten komen voor het daaropvolgende Andante funebre.

Dit derde deel is het emotionele hart van het werk. Het wordt gekenmerkt door onverbiddelijke akkoorden met wrange dissonanten, waar de eerste viool soms met lyrische frasen bovenuit stijgt. Bij de afsluiting van dit thema blijft de tweede viool in eigenaardige ritmes op één toon hangen, afgewisseld met archaïsche slotformules voor het kwartet als geheel: een imitatie van het reciteren van een priester en een koor bij een rouwdienst.

Na een meer beweeglijke en zangerige middensectie keert het openingsthema terug en doet de componist er nog een schepje bovenop door de cello zijn basnoten nadrukkelijk te laten herhalen. Het resultaat is een uitdrukking van onverdunde, kloppende pijn. Anders dan in de neerslachtige Zesde symfonie, die Tsjaikovski aan het eind van zijn leven schreef, is er in dit kwartet nog wel ruimte voor verlossing: in een robuuste, Beethoveniaanse Finale keert de levenslust terug en kan de luisteraar proberen het beklemmende gevoel van de eerdere delen achter zich te laten.