Koninklijk Concertgebouworkest speelt Purcell, Händel en Haydn

Dirigent Thomas Hengelbrock staat bekend om zijn verrassende concertprogramma’s, waarbij hij zich baseert op historische bronnen.

Na een selectie van delen uit Purcells semi-opera King Arthur klinken respectievelijk een door Hengelbrock samengestelde pastiche bestaande uit operanummers van Händel en Haydns ‘stormachtige’ Symfonie nr. 52. In alle drie de programma-onderdelen zit een flinke portie dramatiek, terwijl bij Purcell en Händel magie een belangrijke rol speelt.

Purcell: King Arthur

Henry Purcells korte leven speelde zich af in een veelbewogen episode in de Engelse geschiedenis. Na het puriteinse schrikbewind van ­Oliver Cromwell werd in 1660 de monarchie van de Stuarts hersteld, met Charles II als koning.

De podiumkunst zou tijdens de zogeheten ­Restoration (het tijdperk tot omstreeks 1700) opnieuw tot grote bloei komen. In 1685 volgde James II zijn broer Charles op, om al in 1688 te worden afgezet ten gunste van William en Mary – de ­Glorious Revolution.

De libretttist John Dryden concipieerde in 1684 zijn King Arthur, or the British Worthy, een spektakelstuk ‘adorn’d with Scenes, Machines, Songs and Dances’, bedoeld om luister bij te zetten aan Charles’ 25-jarig jubileum.

‘The Merry Monarch’, die tijdens zijn ballingschap onder meer enige tijd in Frankrijk had gewoond, miste in het concept echter de allure van de Franse hofopera, en het project werd afgeblazen.

Na een grondige revisie legde Dryden in 1691 zijn libretto voor aan Purcell, met wie hij het jaar daarvoor succesvol had samengewerkt aan Dioclesian. King Arthur zou een van Purcells populairste werken voor het ­theater worden. Het allegorische verhaal heeft niets te maken met de legenden over Arthur en de ridders van de Tafelronde.

Achtergrond is de strijd tussen de Saksen en de naar een eenheidsstaat strevende Britten. Arthurs (aanvankelijk blinde) geliefde Emmeline is ontvoerd door zijn vijand Oswald. Tovenaars en geesten zijn prominent aanwezig. ­Uiteindelijk overwint het goede en vergeeft de nobele Arthur zijn verslagen tegenstander.

King Arthur is een semi-opera: een gesproken toneelstuk met muziek op strategische momenten, min of meer te vergelijken met een hedendaagse musical. Purcells bijdrage bestaat uit zes verspreide muzikale scènes.

Puur instrumentale muziek klonk tijdens het binnenkomen van het publiek, als intermezzo tussen de bedrijven, bij decorwisselingen – die in de regel plaatsvonden bij open doek – en als begeleiding van dansen.

Als je de aria’s en koren los van hun dramatische context uitvoert, valt er inhoudelijk geen touw aan vast te knopen, maar indien bewerkt tot onderdelen van een instrumentale suite komt deze meesterlijke muziek uitstekend tot haar recht.

Een van de hoogtepunten is de Frost Dance, waarin klappertanden en huiveren van de kou zo plastisch wordt weergegeven dat je daarbij geen tekst nodig hebt.

In Purcells tijd raakte de compleet gezongen opera nooit ingeburgerd in Engeland. Daar was het theaterpubliek te zeer gehecht aan gesproken, goed verstaanbaar drama, waarbinnen muzikale intermezzo’s een welkome afwisseling boden.

Met betrekking tot de Italiaanse opera vormde de vreemde taal een extra barrière. De eerste aanzet tot een doorbraak van dat genre vormde het pasticcio Almahide (Queen’s Theatre in the Haymarket, 1710).

Een pasticcio (‘pastei’, Frans: pastiche) is een muziekdrama waarin aria’s uit bestaande opera’s tot een nieuw geheel worden samengevoegd. In dit geval ging het om werken van Giovanni Bononcini en Attilio Ariosti. De verkoop van tekstboekjes met een librettovertaling trok vele bezoekers over de streep.

Toen in datzelfde Queen’s Theatre ­Rinaldo van Georg Friedrich Händel in première ging (1711), sloeg dit werk onmiddellijk aan bij het Londense publiek, dat nu helemaal gewonnen was voor de Italiaanse opera.

Het succes was niet alleen te danken aan de uitstekende muziek, maar ook aan het hoge niveau van de uitvoering en aan de weelderige enscenering.

De plot is losjes ontleend aan Torquato Tasso’s kruisvaardersepos Gerusalemme liberata (1581): centraal staan de christelijke ridder Rinaldo en de heidense koningin Armida, die over magische krachten beschikt en deze inzet om hem te verleiden.

Uitgaande van dit gegeven stelde Thomas Hengelbrock onder de titel Armida e Rinaldo een pasticcio samen rond deze twee personages. Zo ontstond er een mini-opera, waarin zij een onstuimige liefdesaffaire beleven.

Zorgvuldig gekozen recitatieven, aria’s en duetten uit Händels Rodelinda, Alessandro, Ariodante, Alcina en natuurlijk Rinaldo vertellen hoe een en ander verloopt en geven uiting aan de geva­rieerde emoties van het paar.

De geliefde aria ‘Lascia ch’io pianga’ is een mooi voorbeeld van ver doorgevoerd recycling, geheel in de geest van Händel. In diens opera Rinaldo wordt deze ontroerende smeekbede gezongen door een gevangene van Armida, Rinaldo’s verloofde Almirena, in Hengelbrocks pasticcio door Armida zelf.

Händel gebruikte hiervoor de aria ‘Lascia la spina’ uit zijn oratorium Il trionfo del Tempo e del Disinganno (Rome, 1707). Maar de oerversie van deze prachtige melodie was een instrumentale sarabande uit zijn opera Almira (Hamburg, 1705).

Tussen 1768 en 1774 componeerde Joseph Haydn zes symfonieën die – naar analogie van de literaire stroming – vaak ‘Sturm und Drang’-symfonieën worden genoemd (de nummers 26, 39, 44, 45, 49 en 52).

Hoewel lang niet alle Haydn-experts instemmen met die typering, onderscheiden deze werken zich binnen Haydns totale output van meer dan honderd symfonieën wel degelijk door hun mineurtoonsoorten, door dramatiek en felle contrasten.

Als Kapellmeister aan het hof van de Eszterházy’s voelde Haydn zich in die jaren voldoende zeker van zijn zaak om te experimenteren en risico’s te nemen: ‘Ik was in een unieke positie en had niemand in mijn omgeving die mij dwars kon zitten en mijn ontwikkeling afremmen. Zo moest ik wel origineel worden,’ schreef de componist later in zijn memoires.

Het eerste deel (Allegro assai con brio) van de Symfonie nr. 52 in c klein begint unisono en staccato, waarna snelle toonladderpassages een stormachtig effect creëren. Ook in het lieflijk beginnende Andante (in C groot) ontstaat al spoedig heftige beroering.

Na het Menuetto (weer in c klein), dat lyriek combineert met een navrante chromatiek, volgt een levendige finale, waarvan de contrapuntiek doet denken aan sommige strijkkwartetten van Ludwig van Beethoven. Opvallend zijn de syncopen en de razende afsluitingsmaten.

Het thematische materiaal van dit slotdeel is verwant aan dat van het Allegro assai con brio, waarmee de symfonie opende. Vanwege haar dramatische karakter wordt deze compositie door sommige auteurs beschouwd als een voorloper van Beethovens Vijfde symfonie, die in dezelfde toonsoort staat.