Koninklijk Concertgebouworkest speelt Bruckner 3

Maar liefst 45 jaar schreef de Neder­landse componist ­Louis Andriessen geen muziek voor symfonieorkest. Vooral omdat die van musici speelwijzen vergt waar orkestmusici niet altijd mee vertrouwd zijn. Maar toen Het Concertgebouw bij het 125-jarig jubileum van het Koninklijk Concertgebouworkest een compositie van de meester cadeau wilde doen ging hij overstag. Zijn vader, de componist Hendrik Andriessen (1892-1981), gaf de doorslag. ‘Ik had opeens een visioen dat hij naast mij stond en zei: ‘Jongen, dat moet je nou maar eens doen’’, aldus Louis Andriessen.

Het op spirituele teksten van de middeleeuwse mysticus Thomas a Kempis geschreven Mysteriën ging op 3 november 2013 in première onder leiding van toenmalig chef­dirigent Mariss Jansons. Dirigent Michael Sanderling laat het nu volgen door een al even spiritueel werk, de Derde symfonie van de negentiende-eeuwse symfonicus en organist Anton Bruckner.

Andriessen: Mysteriën 

Het boek De Imitatione Christi van de Nederlandse mysticus Thomas a Kempis, oftewel Thomas van Kempen (ca. 1380-1470), vormt de inspiratiebron voor het orkestwerk Mysteriën van Louis Andriessen. Het uit vier traktaten samengestelde boekwerk geeft aanwijzingen hoe een goed christen te zijn en de persoonlijke band met God te onderhouden. Na de bijbel is De Imitatione Christi het meest vertaalde en verspreide boek.

Over de navolging van Christus, zoals de Nederlandse titel luidt, was een belangrijk boek voor de vader van Louis Andriessen. In Mysteriën probeert Louis Andriessen een muzikale interpretatie te geven van de godvruchtige ideeën die in de tekst worden beschreven. Hij selecteerde zes hoofdstuktitels uit het in totaal 109 paragrafen tellende geschrift. De zes delen, die elk ongeveer viereneenhalve minuut duren, vergelijkt ­Andriessen met een reeks ­fresco’s in een kloostergang.

Over (…) het versmaden van alle wereldse ijdelheden spoort de gelovige aan alle aardse verlokkingen de rug toe te keren. De wereldse ijdelheden zijn vertaald naar een wirwar van drukke motieven die ten onder gaan in een langzaam koraal van het koper en de strijkers. Tot drie keer toe steekt de onrust de kop op, dan klinken er strenge klokken die een eind maken aan alle ijdelheid.

Over de beschouwing van ’s mensen ellende is een contemplatie op het lijden waar elk mens mee wordt geconfronteerd: ziekte, bedrog, haat. Leidend is een klaagzang die zich langzaam opbouwt en na een hoogtepunt onverwacht wordt afgebroken.

Wat de waarheid ons zegt zonder het lawaai van woorden is het centrale deel van Mysteriën, in feite een pleidooi voor de stilte. Deze ‘nauwluisterendheid’ wordt gesuggereerd door pendelende tonen in zeer kleine intervallen.

Hoe enen oprechten minnaar beproefd wordt opent met een fragment uit het lied Magna res est amor uit 1919 van Hendrik Andriessen. Het zijn ongeveer 20 maten in bijna de helft van het oorspronkelijke tempo, als een langzaam verworven herinnering. De muziek herneemt zich met de ontwikkeling van een thema uit het tweede deel.

Thomas van Kempen ziet de natuur en de genade als een tegenstelling. De natuur in de zin van de natuurlijke gesteldheid van de mens, tegenover de genade die een mens wordt geschonken ondanks zijn natuurlijke eigenschappen. Voor een componist betekent het woord ‘bewegingen’ of ‘richtingen’ (motus) niet meer of minder dan tempo: langzaam tegenover snel. Beide muzikale tempo’s zijn in het vijfde deel, Over de verschillende bewegingen van de natuur en de genade, aanwezig.

De overweging van de dood tempert het positieve slot in E groot van het voorgaande deel. Het is de ernstige, dramatische epiloog – een catharsis.

Vergeleken met achttiende-­eeuwse collega’s als Joseph Haydn en Wolfgang Amadeus Mozart had Anton Bruckner een ogenschijnlijk kleine productie: ‘slechts’ elf symfonieën in een periode van dertig jaar. Bruckner bleef alleen al aan zijn Derde symfonie sleutelen over een periode van zeventien jaar, tussen 1872 en 1889, terwijl Schubert zijn Derde symfonie in negen dagen op papier stortte.

Na de talloze coiffures was Bruckners kolossaal egodocument zo’n twintig minuten lichter geworden, maar de speelduur was nog altijd ongeveer een uur en het uitvoerend apparaat was vergeleken met dat van Mozart meer dan verdubbeld. Bruckner werd in zijn tijd slechts in kleine kring begrepen en bewonderd: door een handjevol voorvechters van zijn muziek, leerlingen en wagnerianen.

Na jarenlang schetsen, schaven en vijlen stuitten zijn symfonieën vooral op veel onbegrip, als ze al werden gespeeld. Uitvoeringen van zijn werken waren er tijdens zijn leven maar mondjesmaat. Sommige van zijn symfonieën, zoals de Zesde, heeft Bruckner zelfs nooit in zijn geheel gehoord.

In zijn eigen stad Wenen was er na de uitvoeringen naast luidruchtige instemming door vrienden vooral venijn. De Weense criticus Eduard Hanslick was na het aanhoren van een werk van Bruckner altijd volkomen radeloos. De onverbiddelijke lengte van Bruckners betoog putte hem totaal uit.

Maar het meest genadeloze oordeel over Bruckner stamt van collega Johannes Brahms: hij was een ‘non-valeur’ (een mislukkeling). Pas in 1896 kwam zijn postume eerbetoon: hij woonde Bruckners begrafenis bij. De eerste noemenswaardige erkenning zou Bruckner pas krijgen bij de première van de Zevende in Leipzig in 1884. Wezenlijk begrip voor Bruckners oeuvre kwam er pas na 1920, en de echte Bruckner-traditie is nog steeds beperkt tot Oostenrijk en zijn buurlanden, én Nederland.

Hugo Wolf en Gustav Mahler zaten in de zaal op 16 december 1877, toen hun leraar Bruckner op de bok stapte voor de première van zijn Derde. Hij had de uitvoering in een laat stadium moeten overnemen nadat de beoogd dirigent, Johann Franz von Herbeck, was overleden. Het werd een tumultueuze avond. Het gefluit en gejuich tussen de delen maakte Bruckner onzeker.

Zo was dus de ontvangst van het geesteskind dat hij al vijf jaar bij zich had gedragen. Hij was nog naar Bayreuth getogen om het werk voorzien van een opdracht ter goedkeuring aan Richard Wagner aan te bieden. Die had de partituur minzaam bekeken, mompelde bij het eerste deel veelvuldig ‘nu, nu’ en ‘schau, schau’, en was steeds meer geraakt: ‘De opdracht is gerechtvaardigd. Met dit werk schenkt u mij een groot genoegen’.

Sindsdien gaat het werk door het leven als ‘Wagnersymfonie’ of ‘Trompet­symfonie’, dat laatste omdat Wagner de trompetmelodie aan het begin ‘sehr kühn’ (zeer moedig) had gevonden. Wagners goedkeuring werd ook gevoed door de echo’s uit zijn opera’s Die Walküre en Tristan und Isolde, citaten die Bruckner in 1877 grotendeels schrapte om de kritiek van de anti-­wagnerianen rond Hanslick te ontzenuwen.

De tweede uitvoering – in de derde versie – in dezelfde zaal in Wenen werd een doorslaand succes. Dat was maar liefst dertien jaar later, op 21 december 1890. Twaalf keer werd de grijze toondichter door dirigent Hans Richter naar voren gehaald om het luide applaus in ontvangst te nemen.

‘Dan weer noemen ze me een dwaas, dan weer een meester’

Vanaf het allereerste begin is duidelijk dat Bruckner met zijn weidse trompetthema en zijn aangehouden strijkerstremolando (een snelle heen-en-weergaande beweging van de strijkstok) een grootschaligheid in gang zet die zijn tijdgenoten alleen kenden uit Wagner-opera’s en van de finale van Ludwig van Beethovens ­Negende symfonie.

Alleen het eerste deel is al een twintig minuten durende brok architectuur, die met zijn afwisseling van gewaagde passages en mysterieuze klankwerelden herinnert aan Wagners Tristan und Isolde. Bruckner citeert uit zijn eigen Mis in d klein.

Het prachtige Adagio bevat een ook na 1877 behouden ontlening aan Die Walküre van Wagner, onder meer het ‘slaapmotief’ uit het derde bedrijf.

Dat ook Mahler zich aangetrokken voelde tot deze symfonie kwam vooral door het scherzo, een zeer contrastrijk derde deel, met een flitsend en joyeus thema en een gemoedelijke en koddige Ländler (Oostenrijkse volksdans) als middendeel.

De finale is een uitgebreide en onstuimige variatie op het eerste deel, inclusief de monumentale octaafsprongen in trompetten, hoorns en trombones, de mysterieuze sfeer en twee machtige climaxen.

‘Dan weer noemen ze me een dwaas, dan weer een meester. Ze kunnen schreeuwen wat ze willen. Als wat ik schrijf goed is zal het blijven, en anders zal het verkommeren’ aldus Bruckner bij een lezing aan de Weense universiteit op 11 januari 1892.