Koninklijk Concertgebouworkest Essentials: Strauss' Heldenleben
Koninklijk Concertgebouworkest
François-Xavier Roth dirigent
Thomas Vanderveken presentatie
Richard Strauss (1864-1949)
Ein Heldenleben, op. 40 (1898)
symfonisch gedicht voor groot orkest
‘Willem Mengelberg und dem Concertgebouw-Orchester in
Amsterdam gewidmet’
Der Held - Des Helden Widersacher - Des Helden Gefährtin - Des Helden Walstatt - Des Helden Friedenswerke - Des Helden Weltflucht und Vollendung
vioolsolo: Liviu Prunaru
er is geen pauze
einde ± 22.10 uur
Toelichting
Richard Strauss (1864-1949)
Ein Heldenleben
Door Frits de Haen
Richard Strauss begon te werken aan het symfonische gedicht Ein Heldenleben in 1897. Hij legde er een jaar later de laatste hand aan, op vierendertigjarige leeftijd. Rond die tijd was Strauss uitgenodigd om het Concertgebouworkest te dirigeren, dat toen drie jaar onder leiding van Willem Mengelberg stond. Met hen voerde Strauss in oktober 1898 Also sprach Zarathustra uit.
De componist toonde zich verrukt over de klank en werkwijze van het orkest. Als dank voor wat hij in een brief aan zijn vader ‘de grootste mf in mijn carrière’ noemde, droeg hij Ein Heldenleben op aan het Concertgebouworkest en aan Mengelberg. Hoewel Strauss er nooit een uitgewerkt programma voor gaf, lichtte hij in de loop van zijn leven in gesprekken wel een aantal mogelijke buitenmuzikale elementen toe.
Zo wordt de held geportretteerd door een van de s en lage strijkers in Es groot, sinds Ludwig van Beethoven – zie ook diens Derde symfonie, ‘Eroica’ – de heroïsche bij uitstek. Groot is het contrast van de held met zijn vijanden: zij worden voorgesteld door zeurende en kibbelende tegen ‘saaie’ open en van de tuba’s.
De held wordt gesteund door zijn metgezellin, de soloviool: zij komt op en begint een flirt met de held die eindigt met een groots duet. De veldslag staat echter voor de deur, hetgeen de ten uit de verte aankondigen. De vredeswerken van de held beslechten het pleit: citaten uit eerdere symfonische gedichten van Strauss als Don Juan, Tod und Verklärung, Till Eulenspiegel, Don Quichote, Also sprach Zarathustra en Macbeth, twee fragmenten uit zijn Guntram en het Traum im Zwielicht.
Op het moment dat de overwinning volledig is – ze wordt gesymboliseerd door een aangepaste versie van het strijdthema in de – wendt de held zich van de wereld af. Terwijl zijn geest steeds hoger stijgt (verzinnebeeld door de soloviool) gaat het stoffelijke ten onder (weergegeven in de hoornmelodie).
Ein Heldenleben kreeg geen onverdeeld positieve ontvangst. Zo werd Strauss verweten een megalomaan te zijn, zelf de held te willen uithangen met al die citaten uit eigen werken. Inderdaad lijken de autobiografische elementen moeilijk te ontkennen.
Bovendien zou Strauss volgens de schrijver Romain Rolland opgemerkt hebben: ‘Ik zie niet in waarom ik geen symfonie over mezelf zou schrijven; ik vind mezelf even interessant als Napoleon of Alexander.’ Meer dan eens is erop gewezen dat de metgezellin van de held, voorgesteld door de viool, verwijst naar Strauss’ vrouw Pauline de Ahna.
Maar het waren niet alleen de autobiografische elementen die de critici zwaar op de maag lagen, ook inhoudelijk hadden ze nogal wat te stellen met het werk. Zo noemde een van hen de realistische effecten in de zo ‘beklagenswaardig dom, dat je ernaar luisterend betreurt dat een geniaal componist ooit zo diep gezonken is’.
De geschiedenis heeft de critici echter ongelijk gegeven: ook al wordt Ein Heldenleben niet regelmatig uitgevoerd ten gevolge van de hoge technische eisen die het stelt en het grote orkestapparaat dat ervoor nodig is, het is geenszins vergeten in onze tijd.
Biografie
François-Xavier Roth, dirigent
François-Xavier Roth wordt geprezen als een charismatisch van dikwijls inventieve programma’s. De Fransman studeerde aanvankelijk fluit in Parijs. Na zijn directiestudie werkte hij samen met Pierre Boulez en Colin Davis.
In 2003 richtte François-Xavier Roth het orkest Les Siècles op, dat avontuurlijke programma’s op zowel moderne als authentieke instrumenten presenteert. Zo vierde het in 2013 de honderdste verjaardag van Le sacre du printemps door Stravinsky’s meesterwerk op authentiek instrumentarium uit te voeren. De cd-opname werd in 2016 beloond met de Preis der deutschen Schallplattenkritik. Met de tv-serie ! voor France 2 bereikten Roth en Les Siècles gedurende drie jaar wekelijks ruim drie miljoen kijkers. In 2018 won hun cd-opname van Ravels Daphnis et Chloé een Gramophone Award.
Van 2011 tot 2016 was François-Xavier Roth chef- van het SWR Sinfonieorchester Baden-Baden und Freiburg, waarmee hij zich wijdde aan het oeuvre van Richard Strauss en hedendaagse componisten als Rihm, Lachenmann en Widmann. Sinds 2015 is hij Generalmusikdirektor van de stad Keulen, waarmee zowel het Gürzenich-Orchester als de Oper Köln onder zijn leiding staan, en sinds 2017 eerste gastdirigent van het London Symphony Orchestra. Daarnaast staat hij geregeld als gastdirigent voor diverse Europese, Amerikaanse en Japanse orkesten.
Bij het Concertgebouworkest debuteerde hij in juni 2016 met werken van Haydn, Beethoven en Mendelssohn. In januari 2020 leidde hij een programma met werken van Lully, Rameau, Händel, Gluck en Mozart binnen het Mens & Mythe: Alceste.
Thomas Vanderveken, presentator
Sinds het Concertgebouworkest in 2014 de concertserie Essentials startte, zijn de eigenwijze TOM Talks (naar de beroemde TED Talks) van de Vlaamse presentator Thomas Vanderveken een vast programmaonderdeel. Thomas Vanderveken studeerde enkele jaren muziektheorie en piano aan het Koninklijk Conservatorium te Brussel.
Hij begon zijn tv-carrière als acteur in de tv-serie Spoed en als presentator bij VTM-jeugdzender JIMtv in 2001. Sinds 2003 is hij presentator bij de VRT, waar hij bekendheid verwierf met reportages voor Vlaanderen Vakantieland en als spelleider in Vriend of Vijand en Mercator. Zijn eerste liveshow, Steracteur Sterartiest, werd een kijkcijferhit.
Thomas Vanderveken is daarnaast bekend van de spelprogramma’s Beste vrienden en 1 jaar gratis, de talkshow Alleen Elvis blijft bestaan, de consumentenprogramma’s Voor hetzelfde geld en FactCheckers en het interviewprogramma Onder ons. Ook voorzag hij regelmatig het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker van televisiecommentaar en versloeg hij de Koningin Elisabethwedstrijd.
Koninklijk Concertgebouworkest, orkest
Al 137 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouworkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.
Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concertgebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.
Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende en zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Haitink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.
Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.
Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest