Klaus Mäkelä leidt Stravinsky’s Vuurvogel bij het Concertgebouworkest

Sauli Zinovjev, geboren in het Finse Lahti, begon als gitarist in een rockband. Op zijn zestiende werd hij betoverd door een uitvoering van muziek van Liszt door pianist György Cziffra: ‘Het was alsof het behang van de muur werd getrokken en daarachter een raam bleek te zitten met uitzicht op een open landschap.’ ­Zinovjev studeerde compositie bij ­Tapio Nevanlinna in Helsinki en bij Wolfgang Rihm in Karlsruhe. Zijn visie op muziek is mahleriaans: een compositie bevat idealiter het gehele leven. In zijn orkestwerken schuwt hij grote gebaren niet. Inmiddels schreef hij werken in opdracht van de Münchner Philharmoniker, de filharmonische orkesten van Oslo, Göteborg en Helsinki, de radio-orkesten van Finland en Zweden, het Tokyo Metropolitan Orchestra en het Scottish Chamber Orchestra. De première van Batteria vond plaats in februari 2017 door het Fins Radio-­Symfonieorkest onder leiding van André de Ridder.

Zinovjev vat Batteria op als een persoonlijk artistiek bericht aan zijn medemens, waarmee hij hoopt de wereld om hem heen begrijpelijker te maken. Hij laat die wereld in zijn werk doorsijpelen in de vorm van ferme kerkklok-achtige akkoorden die als mijlpalen binnen het stuk fungeren. Ze symboliseren dramatische gebeurtenissen in Parijs, Brussel en Nice, die plaatsvonden toen hij het werk componeerde. Typerend zijn de energieke ritmes, die vasthouden aan een strakke puls en uitmonden in wat Zinovjev een ‘oorlogszuchtige mars voor slagwerk en koper’ noemt. Deze leidt naar een onvermijdelijke climax: een verzadigd, positief E-groot-­akkoord ‘fungeert als een geweerschot voor de laatste extatische sprint tegen de tijd naar de eindstreep’.

Net als zijn opera A Dog’s Heart, een bijtende satire op het Russische regime naar Boel­gakovs roman Hondenhart, is Alexander Raskatovs nieuwe opdrachtwerk voor het Concertgebouworkest en solohoboïst Alexei Ogrintchouk literair geïnspireerd. Aan de basis van het hobo­concert Time’s River ligt een gedicht dat Gavriil Derzjavin (1743-1816) vlak voor zijn dood schreef. De eerste regels laten zich zo vertalen: ‘De rivier van de tijd draagt met zijn snelle stroom / alle menselijke dingen weg / en laat ze verdrinken in de afgrond van de vergetelheid / alle volkeren, koninkrijken en hun koningen.’

De slingerende, melismatische solohobopartij symboliseert ‘een stem van de natuur’. De thema’s ‘tijd’ en ‘rivier’ leidden Raskatov tot een suggestief werk met veel herhaalde formules, een ‘psychologisch minimalisme’, waarmee hij tot het onderbewuste van de luisteraar wil doordringen. De eerste vijf delen zijn gegroepeerd rondom het centrale derde deel. Het eerste en vierde deel vat Raskatov op als twee hymnes voor de natuur, waarbij het eerste een vrij citaat is van een oude orthodoxe melodie. De delen twee en vijf bewenen de teloorgang van de natuur door middel van klagende glissando’s, die leiden tot een ‘stem van het water, waarin alles moet oplossen’. Het centrale derde deel verklankt de ‘ineenstorting van cultuur, natuur en religie’. Al het materiaal is hier uiteengevallen in symmetrische ‘micromoleculen’.

In het postscriptum, een ‘wiegelied van water’, tracht een eenvoudig, kinderlijk motiefje de mensheid weer in contact te brengen met zijn collectieve geheugen. Het besluit met een vrij geciteerd joods middernachtsgebed met op de achtergrond – in Raskatovs woorden – een slinger van de Tijd (‘a pendulum of Time’) en een slinger van de Rivier (‘a pendulum of River’).

Met het ballet De vuurvogel begon een van de wonderlijkste componistencarrières uit de geschiedenis. Ruim vijftig jaar lang zou Igor Stravinsky inspelen op de turbulente tijdgeest en zijn wisselende
muzikale omgeving. En ondanks die constante modernisering bleven zijn hoekige melodielijnen, tegendraadse harmonieën en springerige ritmes altijd herkenbaar.

Eigenlijk is De vuurvogel binnen Stravinsky’s oeuvre een atypisch werk; geen van zijn andere grote balletten staat zo dicht bij de negentiende-eeuwse sprookjesmuziek waarin zijn voorgangers Pjotr Tsjaikovski en Nikolaj Rimski-­Korsakov zo ijzersterk waren. Maar dat Stravinsky een grensver­legger was, kon niemand ontgaan. De dansers hadden grote moeite met de fragmentarische verteltrant en de vele plotselinge maatwisselingen; prima ballerina Anna Pavlova weigerde zelfs haar deelname omdat ze de muziek ‘onzinnig’ vond. Stravinsky’s ontdekker en opdrachtgever, de impresario Sergej Diaghilev van het dansgezelschap Les Ballets Russes, stond evenwel pal achter zijn keuze voor een jonge, vrijwel onbekende componist; zijn voorspelling dat hier iemand op het punt stond wereldberoemd te worden kwam uit.

Het verhaal is feitelijk een cocktail van verschillende Russische sprookjes, samengesteld door decorontwerper Léon Bakst, choreograaf Michel Fokine en scenarist Alexandre Benois. Plaats van handeling is het rijk van Kastsjei, een kwaadaardige tovenaar die meisjes ontvoert, mannen in steen verandert en zelf onsterfelijk is; zijn ziel huist in een magisch ei dat diep in het woud verborgen ligt. Stravinsky schildert dit geheimzinnige oord trefzeker in de introductie. Dan volgt een jacht­tafereel: een plezierjagende Prins is het rijk binnengedrongen om de magische vuurvogel buit te maken. Dat lukt, maar het dier smeekt hem om genade en de goedhartige Prins geeft toe. In ruil daarvoor krijgt hij van de vuurvogel een veer die een soort noodsignaal uitzendt: de vogel zal hem redden zodra hij in de problemen komt. Dat gebeurt spoedig. De Prins ontdekt de gevangen meisjes, wordt verliefd op één van hen en haalt zich daarmee de woede van Kastsjei op de hals.

Belaagd door diens wachters roept de Prins de vuurvogel op. Die verschijnt en hitst de wachters op tot een ‘helse dans’ – het hoogtepunt van het ballet – waarna ze uitgeput in slaap vallen. De Prins maakt van de gelegenheid gebruik om het ei met Kastsjei’s ziel te vinden, en vernietigt het. De gevangen meisjes zijn vrij, en de Prins verenigt zich met zijn uitverkorene, begeleid door Stravinsky’s moderne, hoekige versie van bruidsmuziek.

De première in Parijs was een voltreffer. Opvallend was de ongewone orkestratie waarmee Stravinsky zijn leraar, de meester-instrumentator Rimski-Korsakov, overtrof. Strijkers zijn onderverdeeld in kleine groepjes, hout- en koperblazers excelleren in ongewone klank­effecten, en tot in de verste hoeken van het orkest klinken onverwachte solopartijtjes. Achteraf vond Stravinsky het ballet te fragmentarisch en onevenwichtig, en daarom klinken tegenwoordig meestal de suites die hij eruit destilleerde. Maar hier klinkt het complete werk dat in 1910 het Parijse publiek uitzinnig maakte.