Klaus Mäkelä leidt Ravel, Bartók en Connesson bij het Concertgebouworkest

Op zijn 23ste schreef Maurice Ravel, danig onder de invloed van oriëntaalse muziek en Nikolaj Rimski-Korsakovs symfonische gedicht Sheherazade (1888), een ouver­ture voor een op­era die nooit kwam. Deze ‘sprookjesouverture’ Shéhérazade (niet te verwarren met de latere gelijknamige liedcyclus) ging op 27 mei 1899 in première bij de Société ­Nationale de Musique in Parijs en kreeg een gemengde ontvangst. De bekende criticus Willy (een nom-de-plume van Henry Gauthier-Villars) noemde de jonge Ravel een ‘middelmatig getalenteerde debutant die over tien jaar iets – zelfs iemand – zou kunnen worden, mits hij hard werkt’. Ravel boog het hoofd, het werk verdween in een la. Maar hard werken kon hij, en zie: in een jaar of tien ontwikkelde Ravel zich tot een van de belangrijkste componisten van Frankrijk en kon hij Willy tot zijn grootste fans rekenen. 

Shéhérazade heeft een driedelige vorm. Het slingerende eerste thema, gebaseerd op een oosters klinkende toonschaal, wordt aangegeven door de eerste hobo en vervolgens overgenomen door de andere blazers, waarbij het een steeds heroïscher karakter krijgt – de vertelster Sjeherazade als heldin. Een tweede thema (dat wellicht koning Sjahriaar representeert) is volgens de componist ‘geïnspireerd op een Perzische melodie’. In de middensectie worden de twee thema’s geconfronteerd met contrasterend materiaal, wat leidt tot een kleurrijke climax. Ten slotte komen de twee beginthema’s terug en worden ze met elkaar gecombineerd.

De ouverture is lange tijd over het hoofd gezien en werd pas in 1975 gepubliceerd. Ze bleek de tand des tijds goed te hebben doorstaan: achter een waas van Debussy en Rimski-Korsakov zijn de scherp omlijnde contouren van Ravels eigen stijl al duidelijk herkenbaar.

Guillaume Connesson is met zijn verfijnd georkestreerde muziek een ware erfgenaam van zijn landgenoten Debussy en Ravel. Het Concertgebouworkest speelde zijn opdrachtwerk Eiréné in april 2018 in Amsterdam, en in februari 2019 in de Verenigde Staten. Vandaag ­klinken de Europese premières van twee soloconcerten die Connesson mede in opdracht van het orkest schreef.

Het hoboconcert Les belles heures werd op 6 mei 2022 in première gebracht door het Cincinnati Symphony Orchestra onder leiding van Dwight Parry met als solist Louis Langrée. De drie delen verklanken drie ‘poëtische momenten’ van de dag. L’Heure bleue (het blauwe uur) is de periode tussen dag en nacht wanneer de lucht donkerder blauw wordt. Vogels beginnen weer even te zingen, en ’s zomers wordt de geur van de bloemen intenser. In het eerste deel wisselen twee thema’s elkaar af: een door de solist geïntroduceerd kwetsbaar en fragmentarisch thema, en een zangerig thema dat eerst klinkt in de violen. De afwisseling, soms lyrisch, dan weer scherzando, culmineert in een cadens van de solist begeleid door ‘natuurklanken’ (gezang, gefluister en geritsel) in het orkest. Na terugkeer van het eerste thema in een uitbundiger vorm komt alles tot rust – de avond valt.
In het dromerige tweede deel lijkt de tijd stil te staan. L’Heure exquise (het heerlijke uur) werd door Paul Verlaine omschreven als ‘Un vaste et tendre apaisement’ (een weidse, tedere kalmte).
L’Heure fugitive (het vluchtige uur) is een tijd voor plezier en liefde; een ‘carpe diem’. In dit slotdeel keert het tedere thema uit het eerste deel terug in vertraagde vorm; verder wordt het gekenmerkt door een funky motief en een constante puls. Connesson liet zich inspireren door een passage uit Le lac van Alphonse de Lamartine: ­‘Aimons donc, aimons donc! de l’Heure ­fugi­tive, hâtons-nous, jouissons!’ ­(Laten we liefhebben, laten we liefhebben! Laat ons in het vluchtige uur genieten zolang het nog kan!). Na een korte adempauze, met een begeleidende rol voor de harp, keert het hypnotiserende ritme terug, waarna we afstevenen op een razende climax.

Guillaume Connesson componeerde zijn tweede fluitconcert voor Emily Beynon, solo­fluitiste van het Concertgebouworkest, en noemde het Danses concertantes. Waar zijn eerste fluitconcert Pour so­rtir au jour (2013) uit vijf rituele dansen bestaat, geïnspireerd op het Dodenboek uit het oude Egypte, zijn de zeven dansen in dit nieuwe fluitconcert korter en luchtiger. Ook het orkest is kleiner: Connesson beroept zich op een ‘Mozart-orkest met een toegevoegde slagwerker’, wat leidde tot muziek met ‘heldere kleuren en transparante texturen’.

Snelle en langzame delen wisselen elkaar af. De oneven delen zijn snel: deel 1 is zonnig en rechttoe rechtaan, deel 3 is een ‘studie in lichtheid’ in 6/8 maat, in het vijfde deel wordt een furieuze dans onderbroken door een ­lyrisch middendeel boven een onafgebroken ritme van elf tellen, en het slotdeel wordt gekenmerkt door tempowisselingen, waarbij een stoer fluitthema wordt afgezet tegen een zachtaardiger thema in de violen. 

Fluitiste Emily Beynon en componist Guillaume Connesson tijdens de voorbereiding van  Danses concertantes

De even delen 2, 4 en 6 zijn langzaam, en vertegenwoordigen een thema met twee variaties: het thema wordt in deel 2 in de hoge fluit geïntroduceerd en heeft volgens de componist ‘de puurheid van een zangmelodie’. In deel 4 krijgt dat thema het karakter van een tango, die geleidelijk versnelt en in spanning toeneemt, waarna de ritmische structuur uiteenvalt. In het melancholieke zesde deel verhuist het thema naar de lagere fluitregisters. 

Connesson streefde naar een dyna­misch, virtuoos werk waarin ‘de essentie van de dans overal waarneembaar is, zelfs in de langzame delen’. Emily Beynon verzorgde op 27 maart jl. de wereldpremière in het Nieuw-­Zeelandse Wellington met het New Zealand Symphony Orchestra onder leiding van Gemma New.

In het vredesjaar 1918 zette de Hongaarse componist Béla Bartók de eerste schetsen op papier voor muziek bij een kort pantomimespel in slechts één bedrijf. Het was getiteld De wonderbaarlijke mandarijn. Misschien dat velen destijds bij de titel aan een romantisch Chinees sprookje in de stijl van Andersens Nachtegaal hebben gedacht, maar zij kwamen van een koude kermis thuis. De Eerste Wereldoorlog was weliswaar voorbij, maar de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie was ineengestort en voor de Hongaren heerste politieke en economische onzekerheid.

Die rauwe werkelijkheid klinkt door in deze muziek van Bartók, klanken over de zelfkant van het leven in de grote stad, de moderne jungle waarin mensen als jakhalzen loeren naar hun medemens. Niet vreemd dat de première in Keulen in 1926 voor een schandaal zorgde en dat het werk werd verboden.

Het verhaal - vanavond klinkt de kortere suite met ongeveer twee derde van de muziek van de oorspronkelijke versie - gaat over drie rovers die een meisje dwingen tot prostitutie en vervolgens de klanten beroven. Zo gaat het bij een oude armoedzaaier (glissando op trombone) en een verlegen jongen (hobosolo). Beiden hebben geen geld. De derde klant die op de lokroep van de ‘liefde’ (arpeggio’s op de klarinet) afkomt is de ‘eerbiedwaardige mandarijn’. Bij zijn eerste omhelzing klinkt een intieme wals. Het meisje wrikt zich los, maar de mandarijn gaat haar achterna en grijpt haar opnieuw. De rovers slaan op de vlucht. In de orkestsuite is het verhaal hier voorbij, in de complete pantomime proberen de rovers de mandarijn nog te doden, eerst met een kussen en dan met een roestig mes. Ten slotte hangen ze hem aan de fitting van de plafondlamp. Waarop de mandarijn gaat gloeien en onder onheilspellende kwarttonen een groenblauw licht uitstraalt. Hij wordt losgemaakt en krijgt alsnog zijn zin, maar overlijdt aan zijn verwondingen.

In een interview in Londen in 1929 zei Bartók dat ‘mensen de plot van het stuk lazen en het al bij voorbaat afkeurden. Van begin tot eind heeft de muziek een ademloze vaart, waardoor een totaal ander effect ontstaat dan verwacht. De mandarijn lijkt echt op een oosters sprookje en bevat niks aanstootgevends.’ Dat zal hij niet zonder ironie hebben bedoeld. De eerste uitvoering in Hongarije liet nog tot 1946 op zich wachten, een jaar nadat Bartók was overleden aan leukemie als balling in het verre New York.