Concertgebouworkest speelt Hertog Blauwbaards burcht van Bartók

Koninklijk Concertgebouworkest
Klaus Mäkelä dirigent
Matteo van der Grijn verteller (Proloog)
Gerald Finley bas-bariton (Blauwbaard)
Jennifer Johnston mezzosopraan (Judith)

Dit concert maakt deel uit van de serie D.
Dit concert wordt opgenomen door AVRO­TROS voor radio-uitzending op zondag 15 november om 14.00 uur via NPO Klassiek.

Dit concert wordt voorzien van boventiteling in het Nederlands en Engels.

Antonín Dvořák (1841-1904)

Symfonie nr. 7 in d kl.t., op. 70, B.141 (1884-85)
Allegro maestoso
Poco adagio
Scherzo. Vivace
Finale. Allegro

pauze ± 21.00 uur

Béla Bartók (1881-1945)

Hertog Blauwbaards burcht, op. 11, Sz. 45 (1911)
opera in één bedrijf op een libretto van Béla Balázs

einde ± 22.40 uur

Toelichting

Antonín Dvořák 1841-1904

Zevende symfonie

door Carine Alders

Muziek speelde in Antonín Dvořáks jeugd op het Boheemse platteland een belangrijke rol; bijna iedereen ­speelde wel citer, of viool. Bij de Tsjechische Opera in Praag was Dvořák getuige van de eerste ’s van Bedřich Smetana, wat zijn liefde voor Tsjechische klassieke muziek deed opbloeien.

Hij hechtte bovendien zeer aan zijn Tsjechische identiteit: een uitnodiging om lid te worden van de German Artists’ Club in Londen weigerde hij beleefd en met zijn uitgever Simrock maakte hij ruzie over de Duitse afkorting ‘Anton’ van zijn naam op de partituren.

Toen in 1884 een groep anti-Habsburgse Hongaarse Tsjechen vanuit Boedapest per trein een bezoek bracht aan Praag voor een festival in het Nationaal Theater (een politiek getinte manifestatie), volgde Dvořák met belangstelling het wel en wee van de treinreizigers. In juni van dat jaar had hij juist een bijzonder eervolle opdracht gekregen van de London Philharmonic Society om een symfonie te componeren bij zijn benoeming als erelid.

Boven het hoofdthema van het eerste deel schreef hij in het manuscript: ‘Dit kwam in mij op toen de ceremoniële trein uit Pest in 1884 arriveerde op het station.’ En toch liet Dvořák juist voor deze symfonie de gewoonte los om uit de hem zo dierbare Slavische folklore te putten. Misschien was het omdat zijn mentor en goede vriend Johannes Brahms ervan uitging dat deze symfonie vast heel anders zou worden dan de voorgaande. Misschien dacht hij dat hij zich voor deze gelegenheid van een meer internationale muzikale taal moest bedienen.

Na zijn Vierde symfonie in d klein componeerde Dvořák ook zijn Zevende in de die Wolfgang Amadeus Mozart en Ludwig van Beethoven al gebruikten voor het serieuzere werk. Maar waar Dvořák tien jaar eerder de duistere stemming twaalf maten vast wist te houden voordat hij in kopergeschal losbarstte, duurt het in deze symfonie ruim veertig maten voordat en hobo een lieflijk melodietje aanheffen en de duisternis naar de achtergrond verdwijnt.

Aan het eind van het eerste deel keert de lage toon in de hoorns en het donkere in de lage strijkers terug. Maar Dvořák zou Dvořák niet zijn als niet vroeg of laat de zon doorbreekt. In het prachtig gedragen tweede deel klinkt melancholie door, maar wel vanuit een intense tevredenheid. Het dat volgt is een ronduit vrolijke oorwurm. Het vierde deel opent opnieuw met drama en dreiging, maar het is alsof Dvořák z’n boze gezicht nooit lang in de plooi kan houden. De symfonie eindigt in een majestueus D-groot-.

Het publiek bij de première op 22 april 1885 in St. James Hall – gedirigeerd door Dvořák zelf – was enthousiast. Een Londense criticus vond de symfonie zelfs beter dan de muziek van Brahms. Een triomftocht door Europa volgde, maar het zou nog tot 1925 duren voordat de muziek voor het eerst in Het Concertgebouw zou klinken.

Een criticus van de Maasbode betwijfelde daags na het concert onder leiding van Pierre Monteux of Dvořáks symfonische werk ‘voor alle komende tijden bewaard kan worden’. Het Concert­gebouworkest bewees zijn ongelijk: het speelde de symfonie inmiddels tachtig maal.

Béla Bartók 1881-1945

Hertog Blauwbaards burcht

door Michiel Cleij

Hertog Blauwbaard waart al eeuwen rond. De Franse auteur Charles Perrault introduceerde hem in 1697, in een opvoedkundig bedoeld sprookje dat kinderen een diepe angst moest inboezemen voor vreemde mannen, baarden en onbekend terrein. Sindsdien maakt deze vrouwenslachter carrière in prentenboeken, toneelstukken en ’s, waarbij elke hervertelling nieuwe accenten legt.

Maar de vraag waaróm hij al die vrouwen mee­lokt naar dat lugubere kasteel werd pas actueel in de negentiende eeuw, toen de psychologie haar intrede deed en kunstenaars manieren zochten om het ongrijpbare uit te drukken. Béla Bartók gebruikte voor zijn enige opera een toneeltekst van zijn land- en tijdgenoot Béla Balázs – een fraai staaltje symbolisme, waarin mensen onderworpen zijn aan duistere oerdriften. Zowel Blauwbaard als zijn nieuwe bruid Judith zijn daar slachtoffer van.

Een minstreelachtige figuur leidt het verhaal in: is dit theater of een blik in onze eigen ziel? Dan leidt Blauwbaard Judith zijn donkere burcht binnen. Ze weet dat dit een no go area is, maar haar nieuwsgierigheid wint. Een merkwaardig machtsspel volgt. Judith wil licht binnenlaten: de ramen moeten open, net als de zeven deuren in de kasteelhal. Na enig protest overhandigt Blauwbaard haar toch de sleutels van de deuren.

Achtereenvolgens onthult ze een martelkelder, een wapenkamer en een schatkamer. Achter de vierde deur prijkt een bloementuin, achter de vijfde strekken zich enorme landerijen uit. Alles druipt van het bloed. Nu is Blauwbaard dankbaar dat Judith het licht binnenlaat, maar hij verbiedt haar de laatste twee deuren te openen. Ze doet het toch en onthult een oceaan van tranen, en, achter de zevende deur, haar drie voorgangers, niet dood maar doelloos rondwarend. Ze vertegenwoordigen de ochtend, de middag en de avond. Judith voegt zich bij hen en de cyclus is rond: nu heerst de nacht, ‘enkel duisternis, duisternis, duisternis’.

Goed en kwaad zijn in dit verhaal relatieve begrippen. Blauwbaard is dankbaar dat Judith zijn ziel verlicht, maar haar twijfel is sterker dan haar vertrouwen. Door de laatste, ‘verboden’ deur te openen verspeelt ze de kans op gedeeld geluk. Beiden blijven achter in duistere eenzaamheid.

Bartók is in dit vroege werk sterker beïnvloed door Claude Debussy en ­Richard Strauss dan door de tradi­tionele balkanmuziek die spoedig zijn grootste inspiratiebron zou worden. Toch klinken de harmoniseringen en ën vaak exotisch en ‘vreemd’. De zangpartijen zijn onopgesmukt, parlando-achtig, en staan volledig in dienst van de intieme, bedrukte ambiance – een sfeer die zou terugkeren in Bartóks orkestwerken, concerten en strijkkwartetten.

Later in zijn carrière zou de componist merken dat vocale muziek niet zijn forte was, en ook nooit zou worden. Hij dacht in instrumentale en en s. Om die effectief vorm te geven had hij geen gezongen tekst nodig. Met Hertog Blauwbaards burcht, op 24 mei 1918 in première gebracht in de Opera van Boedapest, zei Bartók in één keer alles wat hij in het operagenre te melden had.

Biografie

Klaus Mäkelä, dirigent

Klaus Mäkelä is muziekdirecteur van het Orchestre de Paris sinds 2021. In seizoen 2027/2028 wordt hij chef- van het Concertgebouworkest; tegelijkertijd begint hij dan als music director van het Chicago Symphony Orchestra

Van 2020 tot juni 2026 was hij chef-dirigent van de Oslo Philharmonic. Als gastdirigent stond hij onder meer voor de Berliner en Wiener Philharmoniker en The Cleveland Orchestra. Klaus Mäkelä heeft een exclusief contract met Decca Classics, waarvoor hij met de Oslo Philharmonic onder meer alle symfonieën van Sibelius opnam, met het Orchestre de Paris drie albums met daarop werken van Debussy, Stravinsky, Berlioz en Ravel, en met het Concertgebouworkest Mahlers Achtste symfonie. Tijdens zijn laatste seizoen in Parijs staan onder meer Berlioz’ Roméo et Juliette, Mahlers Derde en Achtste symfonie en een wereldpremière van Larcher op het programma.

Het Concertgebouworkest nodigde Klaus Mäkelä na zijn debuut in september 2020 meermaals opnieuw uit en benoemde hem in 2022 tot toekomstig chef-dirigent. Na zeer succesvolle gezamenlijke tournees in de Verenigde Staten (2024) en Oost-Azië (2025) startte in 2026 een jaarlijkse residency op de Osterfestspiele in Baden-Baden.

Dit seizoen reisde Klaus Mäkelä uitgebreid met het Concertgebouworkest door Europa, leidt hij het Annual Gala en staan onder meer Beethovens Missa solemnis, Mahlers Zevende symfonie en een opdrachtwerk van Lindberg op het programma.

De Kerstmatinee van 2026 is zijn vijfde sinds 2020. Als cellist treedt Klaus Mäkelä regelmatig op met leden van het Concertgebouworkest, het Orchestre de Paris en het Chicago Symphony Orchestra. Klaus Mäkelä studeerde orkestdirectie aan de Sibelius-Academie in Helsinki bij Jorma Panula en bij Marko Ylönen, Timo Hanhinen en Hannu Kiiski.

Koninklijk Concertgebouworkest, orkest

Al 138 jaar brengt het Koninklijk Concertgebouw­orkest muziek tot leven. Het Amsterdamse orkest wordt wereldwijd geroemd om zijn unieke klank en zijn veelzijdige repertoire en heeft het voorrecht om met de meest vooraanstaande en en solisten te mogen samenwerken. Klaus Mäkelä, met wie sinds 2020 een hechte band bestaat, wordt in 2027 chef-dirigent. Zijn voorgangers waren Willem Kes, Willem Mengelberg, Eduard van Beinum, Bernard Haitink, Riccardo Chailly (sinds 2004 conductor emeritus), Mariss Jansons en Daniele Gatti. Iván Fischer is honorair gastdirigent.

Jaarlijks geeft het orkest zo’n 130 concerten. Thuis, in Het Concertgebouw, maar ook in de meest prestigieuze concertzalen wereldwijd. Daarmee is het Concert­gebouworkest een ambassadeur voor Nederland. Hare Majesteit Koningin Máxima is beschermvrouwe van het orkest.
Vanaf het begin is veel samengewerkt met componisten. Zo dirigeerden Richard Strauss, Gustav Mahler, Arnold Schönberg en Igor Stravinsky zelf meer dan eens het Concertgebouworkest. Jaarlijks gaan meerdere opdrachtwerken in première.

Het orkest ziet het als zijn verantwoordelijkheid om de kracht van symfonische muziek door te geven. Via de Academie van het Concertgebouworkest en het internationale jeugdorkest Young delen orkestmusici hun kennis, ervaring en liefde voor het vak met volgende generaties. Voor veelbelovende dirigenten zijn er de Ammodo Masterclass en het Bernard Ha­itink Associate Conductorship. Met vernieuwende concertvormen en uitvoeringen buiten de concertzaal inspireert het orkest nieuwe luisteraars.

Het grootste deel van de inkomsten haalt het Concertgebouworkest uit concerten in binnen- en buitenland. Het orkest is dankbaar voor de steun die het ontvangt van zijn publiek, het Ministerie van OCW, de gemeente Amsterdam, global partners ING, Booking.com en The Magnum Ice Cream Company, en vele sponsoren, fondsen en donateurs wereldwijd.

Bekijk hier alle musici van het Koninklijk Concertgebouworkest

Matteo van der Grijn, verteller

Matteo van der Grijn studeerde aan de Toneelschool in Arnhem en speelde diverse theaterrollen voordat hij doorbrak met de hoofdrol in de allereerste cast van Soldaat van Oranje (2010-2011) dat al snel uitgroeide tot de grootste en langstlopende musical van Nederland. Hij keerde terug met dezelfde rol in 2012-2014.

Tussen 2011 en 2017 speelde de acteur ook meerdere seizoenen mee in Midzomernachtsdroom (naar Shakespeare) bij Het Nationale Toneel. Op televisie verscheen Matteo van der Grijn voor het eerst in 2005, toen hij een gastrol had in de politieserie Baantjer. In 2008 volgt zijn eerste filmrol in Tiramisu én zijn eerste hoofdrol op televisie, in de serie Bit. Vervolgens speelde de acteur in talloze films en series, waaronder De Troon (2010), Bankier van het verzet (2018), DNA (2019) en Keizersvrouwen (2019).

Als stem­acteur was hij te horen in The Croods (2013), The Croods: A New Age (2020) en Lightyear (2022). In 2024 vertolkte Matteo van der Grijn Petrus live op televisie in The Passion, en in het theater keerde hij dit jaar terug als Lumey in Willem van Oranje – de Musical.

Gerald Finley, bas-bariton

Gerald Finley begon zijn opleiding als koorknaap in Ottawa, waarna hij studeerde aan het Royal College of Music in Londen, King’s College in Cambridge en de National Studio. Hij bouwde een internationale carrière op in opera, en zang. Aanvankelijk maakte de Canadese bas-bariton vooral naam met veel­geprezen Mozartvertolkingen als de titelrol van Don Giovanni en Graaf Almaviva in Le nozze di Figaro.

Later breidde hij zijn repertoire uit met rollen als Blauwbaard in Bartóks Hertog Blauwbaards burcht, Hans Sachs in Wagners Die Meistersinger von Nürnberg, de titelrollen van ­Rossini’s Guillaume Tell en Verdi’s Falstaff en Oppenheimer in John Adams’ Doctor Atomic (onder meer bij De Natio­nale Opera).

Als concertzanger werkte Gerald Finley samen met de Wiener Philharmoniker, het London Symphony Orchestra, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks en de Los Angeles Philharmonic.

Bij het Concert­gebouworkest was hij sinds zijn debuut in 2011 (in Mozarts Requiem) meermaals te gast. Componisten als Einojuhani Rautavaara, Kaija Saariaho en Mark-Anthony Turnage schreven werken voor hem.

Met pianist Julius Drake vormt Gerald Finley al jaren een gerenommeerd duo. Hun opnamen, van onder meer Schubert, Schumann en Britten, werden bekroond met drie Gramophone Awards en een Juno Award. Gerald Finley is Officer of the Order of Canada en Commander of the Order of the British Empire (CBE).

Jennifer Johnston, mezzosopraan

Jennifer Johnston studeerde aan Cambridge University en aan het Royal College of Music in Londen. De voormalig BBC New Generation Artist heeft een nauwe band met de Bayerische Staatsoper in München, waar ze optrad in ruim tachtig opvoeringen, en met het Royal Liverpool Philharmonic Orchestra, waar ze artist in residence was.

Haar oeuvre is bijzonder breed, en reikt van Bach tot de eigentijdse muziek. De Britse mezzosopraan wordt geprezen als vertolker van de werken van Mahler, Wagner, Britten, Beethoven en Elgar, waardoor ze een favoriete solist is van ’s werelds meest vooraanstaande orkesten en en.

In 2021 ontving Jennifer Johnston de Royal Philharmonic Society Singer Award. Buiten het podium is ze een gepassioneerd en welbespraakt pleit­bezorger van de kunsten. In 2012 maakte Jennifer Johnston haar debuut in Het Concertgebouw in Beethovens Missa solemnis onder leiding van John Eliot Gardiner.

Bij het Concertgebouworkest soleerde ze onder meer in Thomas Adès’ Totentanz onder leiding van de componist (2016), en in Mahlers Derde (2023) en Achtste symfonie (2025) onder Klaus Mäkelä. In Jennifer Johnston uitgebreide discografie vinden we Korngolds Die tote Stadt met de Bayerische Staatsoper, dat door Gramophone werd uitgeroepen tot opname van het jaar 2022, en Four Last Songs van Vaughan Williams, dat een Grammy-nominatie kreeg.