Klaus Mäkelä en Julian Rachlin bij het Concertgebouworkest

Seung-Won Oh studeerde compositie in haar geboorteland Zuid-Korea en in de Verenigde Staten, en kwam in 2001 naar Nederland voor een vervolgstudie bij Louis Andriessen. In deze periode begon ze de rijke muzikale traditie van haar eigen erfgoed te verkennen. Haar kleurrijke composities, met vaak een theatraal element en een grote rol voor het slagwerk, brachten haar al snel succes. In 2023 ontving ze de prestigieuze Kees van Baarenprijs voor YeonDo, een op het Koreaanse katholicisme en het traditionele dodenritueel geïnspireerd requiem gecomponeerd in opdracht van November Music.

Spiri III: Sacred Ritual is het sluitstuk van een orkestrale trilogie. De titel Spiri komt van het Latijnse ‘spir(are)’, ‘ademen’, verwijzend naar de altijd aanwezige energie die het bestaan voortstuwt, een concept dat we in vele culturen terugvinden, bijvoorbeeld als ki (Koreaans), xi (Chinees), of qi (Japans). ‘De trilogie weerspiegelt het cyclische en eeuwige karakter van het universum, waarbij begin en eind steeds in elkaar oplossen’, zegt Oh. De drie werken kunnen afzonderlijk worden uitgevoerd, maar zijn verbonden door een gemeenschappelijk harmonisch anker dat zich in Spiri III manifesteert als een chaconne. De drie delen beginnen alle met een klokkenklank. ‘Het geluid van klokken vertegenwoordigt in veel culturen iets eeuwigs’, zegt Oh, ‘tegelijkertijd heeft iedere klokklank, van zijn aanslag tot zijn langzame uitsterven, een eigen leven.’ In Spiri III verschijnt de klank eerst als een dissonant akkoord, dat geleidelijk uiteenvalt in consonante akkoorden. Dit motief komt op verschillende manieren terug. De laatste klokklank mondt uit in een coda, waar zich de onderliggende chaconne (akkoordencyclus) openbaart die in de trilogie steeds onderhuids aanwezig was.

Hoewel Spiri III een duidelijk en ‘traditioneel’ slotakkoord heeft, drukt de trilogie uit dat ons leven onderdeel is van een oneindige cyclus, ‘waar beginpunten veranderen in eindpunten en eindpunten in beginpunten. Uiteindelijk overstijgt dit continuüm de concepten van begin en einde’, zodat het muziekstuk slechts een klein hoorbaar onderdeel is van een eeuwige cyclus. Oh acht de Spiri-­trilogie dan ook niet ‘voltooid’: ieder nieuw werk is deel van een groter geheel.

Sofia Goebaidoelina overleed op 13 maart 2025. Voor de in 1931 in Tsjistopol geboren Sofia Goebaidoelina is religie onlosmakelijk verbonden met haar bestaan en haar werk. Toen ze op haar vijfde getuigde van haar sterke hang naar spiritualiteit, schrokken haar atheïstische ouders flink en de jonge Sofia leerde haar gevoelens voor hen te verbergen. Uiteindelijk bekeerde ze zich toch tot het Russisch-­orthodoxe geloof, een moedige daad in het communistische klimaat van de Sovjet-Unie.
Je kunt gerust stellen dat elke nieuwe compositie van Goebaidoelina een eerbetoon is aan God, zoals dat ook gold voor componisten als Bach en Bruckner. Veel van haar werken dragen religieuze titels en ze maakte alom geprezen zettingen van onder andere de Johannes-Passie en het Zonnelied van Franciscus. Haar spirituele klankwereld werd door de Sovjets niet gepruimd en om te overleven schreef Goebaidoelina filmmuziek; in 1992 verhuisde ze naar Duitsland.

Ze componeerde Offertorium op verzoek van Gidon Kremer en voltooide het vioolconcert in 1980. Toen was de Letse violist de Sovjet-Unie al ontvlucht en slechts dankzij een ingenieuze smokkeltruc kreeg hij de partituur in handen. Dankzij de uiterst succesvolle première in de Wiener Festwochen van 1981 drong haar naam tot het Westen door.
Offertorium is vernoemd naar het gelijknamige misdeel in de katholieke rite waarin de priester brood en wijn offert aan God. Muzikaal liet Goebaidoeina zich inspireren door Das musikalische Opfer (1747) van Johann Sebastian Bach. Het ‘koninklijke thema’, dat Frederik de Grote hem had opgegeven, wordt in de loop van het concert noot voor noot ‘geofferd’, waarna het achterstevoren weer wordt opgebouwd. 

Het concert is eendelig, maar valt uiteen in drie segmenten. In het eerste klinkt het thema integraal, op één toon na. Bij elke volgende variatie wordt een noot afgesnoept van zowel het begin als het eind, tot op het hoogtepunt slechts één toon resteert. In het tweede, meer rapsodische deel is Bachs origineel nauwelijks nog te herkennen. In het derde, een klaaglijk strijkerskoraal dat herinnert aan Russisch-­orthodox gezang, reconstrueren harpen en piano het thema noot voor noot in omgekeerde richting (retrograde). De solo­viool besluit met een volledig statement van het thema, achterstevoren gespeeld en wegstervend op een d, drie octaven hoger dan het origineel.

Anders dan Goebaidoelina staat Robert Schumann niet bekend als belijdend christen, ook al schreef hij een aantal religieuze werken en was hij ooit van plan een oratorium te wijden aan Maarten Luther. Volgens kenners was hij weliswaar oprecht gelovig, maar neigde hij meer naar pan­theïsme dan naar een officiële religie. In 1810 in Zwickau geboren als de vijfde en jongste zoon van een boekverkoper, kreeg hij de liefde voor literatuur met de paplepel ingegoten. Zijn vader inspireerde hem de humanistische ­poëzie van Goethe en Byron te lezen, wat hem tot zo’n indrukwekkende liedcomponist zou maken. 

Het schrijven van een eendelige symfonie illustreert Schumanns onafhankelijke geest

Zijn vrouw Clara spoorde hem aan ook orkestmuziek te componeren en in 1841 voltooide hij in enkele dagen zijn Vierde symfonie. Op 31 mei noteerde Clara in haar dagboek: ‘Roberts geest is ontzettend actief op dit moment; gisteren begon hij met een nieuwe symfonie, die eendelig zal zijn.’ Dit laatste illustreert Schumanns onafhankelijke geest: symfonieën hadden tot dan een vaste indeling van minimaal drie, maar meestal vier delen. Het publiek reageerde lauw op de première en tien jaar later maakte Schumann een revisie. Die telt weliswaar vier delen, maar aangezien deze attacca (zonder onderbreking) worden gespeeld, handhaafde hij in wezen de eendeligheid. 

De Vierde symfonie opent met een statige inleiding, waarin we het zogenoemde ‘Clara-thema’ herkennen. Deze notenreeks van dalende secundes (c-b-a) keert door de hele symfonie terug, in allerlei omkeringen en transposities. Na een onstuimige en dansante passage volgt zonder onderbreking een zangerige romance, met een intiem duet tussen hobo en cello. De dromerige sfeer wordt bruusk afgekapt door de felle ritmiek en zware accenten van het Scherzo. In het Tr­io keert het lieflijke karakter van de romance terug. 

De finale heeft een gedragen inleiding die herinnert aan het eerste deel en wederom varieert op het Clara-­thema. Hierop volgt een bijna duivels presto, met stormachtige tremolo’s en dramatische koperfanfares die toewerken naar een extatische climax. Met drie fortissimo gespeelde akkoorden besluit Schumann zijn Vierde symfonie, die nog altijd niets aan zeggingskracht heeft ingeboet.