Klassieke Meesterwerken: cellist Kanneh-Mason in Haydn

Dit concert opent met een typisch product van de Duitse Romantiek – het tijdperk met die grote fascinatie voor sagen en legendes uit de Middeleeuwen en uit barre streken als Schotland, Ierland of Bretagne, voor het verlangen naar elders, naar het onwerkelijke, naar een droomwereld, naar het onbereikbare.

Op het vasteland hadden de ridderromans van Sir Walter Scott de verbeelding van schrijvers en schilders flink aangejaagd. Zij zagen gotische ruïnes voor zich, mistige landschappen, bovennatuurlijke wezens en fabeldieren. Aan die betovering ontkwam ook Felix Mendelssohn niet, zoals we weten van zijn muziek bij Shakespeares Midzomernachtsdroom, de ouverture Die Hebriden en zijn Derde symfonie (‘Schotse’).

Ook in zijn Ouverture ‘Zum Märchen von der schönen Melusine’ kon hij beelden oproepen van de machtige zee en schilderachtige rotskusten, want de legende van Melusine speelt zich af in Schotland en op het mythische eiland Avalon. Het verhaal gaat terug op een middeleeuwse Franse vertelling die in 1387 voor het eerst werd opgetekend door de Franse schrijver Jean d’Arras.

Melusine is een zeemeermin die haar vissenstaart een paar dagen lang in benen kan veranderen, om zo aan land te gaan en met graaf Raymond van Poitiers te trouwen. Op zaterdag moet hij haar alleen laten, want dan moet ze tijdelijk haar meermin­-gedaante aannemen. De tragische afloop laat zich raden, maar varieert in de verschillende versies. Mendelssohn volgt in zijn muziek van een minuut of negen niet het verhaal, maar schildert personages en situaties eruit.

Zoals een sierlijk kabbelend thema met klarinetten aan het begin, dat Melusine en haar waterwereld uitbeeldt. Al snel is er turbulentie in de noten wanneer Melusine samenleeft met de mensen-mens, een pijnlijke onmogelijkheid. Aan het eind is er opnieuw de zachtere muziek van het begin, die vertraagt, uitdunt en wegebt: het sprookje is uit. De ouverture ging in première in Mendelssohns geliefde Londen op 7 april 1834, en onder haar Engelse naam: The Fair Melusina.

Wie vanuit Wenen ongeveer zeventig kilometer naar het zuidoosten reist, stuit daar aan de grens tussen Oostenrijk en Hongarije op het meer van Neusiedler. Aan een van de uithoeken aan de zuidkant ligt het beroemde slot Esterháza, dat de rijke Hongaarse edelman Nikolaus I Esterházy halverwege de achttiende eeuw liet bouwen.

’s Zomers trok vorst Nikolaus vanuit zijn winterverblijf in het nu Oostenrijkse Eisenstadt met zijn hele hofhouding naar dit nieuwe paleis. Het was omgeven door tuinen en reusachtige parken. Dat was de zomerse werkomgeving van Joseph Haydn in de jaren 1766-90.

Hij was er hofkapelmeester, dirigent van het hoforkest en componist van kerkmuziek, van opera’s, symfonieën, concerten en kamermuziek. Dankzij de voortreffelijke musici van het hoforkest lagen de mogelijkheden voor het oprapen. Enkele spelers waren virtuoos en ambitieus, zoals eerste violist Luigi Tomasini en de cellisten Joseph Weigl en Anton Kraft. 

Het sprankelende Celloconcert in C groot staat met naam en toenaam in Haydns eigen ‘Entwurfkatalog’ en de Haydn-Verzeichnis van 1805. Maar vreemd genoeg bleef de muziek onbekend tot 1961, toen de partituur door onderzoeker Pulkert werd ontdekt in het Nationaal Museum in Praag, ongeveer twee eeuwen na zijn ontstaan. Het concert is breed en boeiend opgezet en is het meest virtuoze celloconcert van die tijd. Het werd zo goed als zeker geschreven voor Haydns goede vriend en collega, de cellist Joseph Weigl. 

Mendelssohns tijdgenoot en goede vriend Robert Schumann zag alle kunsten als een eenheid, als broeders en zusters. In zijn jonge jaren schreef hij gedichten en romans, en fantaseerde hij aan de piano. Zijn literaire god was de schrijver-dichter Jean Paul Richter. Daarnaast las hij Homerus, Shakespeare, Klopstock, Schiller en Hölderlin.

Aan de piano nam hij de muziek van Mozart, Beethoven en Schubert in zich op. Tot aan zijn dertigste componeerde hij alleen voor zijn eigen instrument. Pas na zijn huwelijk met Clara Wieck in 1840 barstte er een ongelooflijke stroom liederen in hem los, een zinderende verbintenis tussen poëzie en muziek. Ook Schumanns Eerste symfonie van een jaar later ontstond uit een gedicht, een lentegedicht van zijn tijdgenoot Adolf Böttger. De symfonie ontstond in een koortsachtige scheppingsroes in 1841 en in een verbluffend korte tijd.  

Onder een compleet ander gesternte ontstond de Tweede symfonie. Vooral in het eerste deel klinkt nogal wat innerlijke strijd door. In een brief aan zijn vriend en latere biograaf Joseph Wasielewski schreef Schumann: ‘Ik maakte de schetsen van deze symfonie toen ik psychisch zeer te lijden had. Ik kan wel zeggen dat het leek alsof mijn geest zich verzette en dat ik de weerstand die van invloed was op de muziek juist probeerde te bevechten om mijn toestand te verbeteren. Het eerste deel is vol van die strijd en qua karakter zeer humeurig en weerbarstig.’ 

Later liet Schumann weten dat het werk ontstond in ‘een donkere tijd.’ En volgens hem zou dat aan het werk zijn af te horen. Pas bij het laatste deel leek hij zich weer in orde te voelen, en helemaal na voltooiing van de symfonie.

Tijdens de concerttournee met Clara naar Rusland in 1844 werd Schumann geplaagd door depressiviteit, duizeligheid en gehoorsuizingen. Ook toen hij in december 1845 geïnspireerd werd door een uitvoering van Schuberts Negende symfonie en begon met de schetsen van zijn Tweede symfonie, kon hij zijn hoofd er amper bij houden.

Pas in oktober 1846 was ze gereed. En dat vergeleken met de vier dagen van zijn Eerste! In de tussentijd ging Schumann gebukt onder een vrijwel totale creatieve blokkade. Wel bestudeerde hij intensief de muziek van Johann Sebastian Bach, die duidelijke sporen heeft nagelaten in de symfonie. In het tweede Trio (in het wervelende Scherzo in de stijl van Mendelssohn) schreef Schumann een beknopte fuga met daarin het thema BACH (in het Nederlands de noten bes-a-c-b).

Aan het begin van het tedere langzame deel, Adagio espressivo, citeert hij de Triosonate uit Bachs Musikalisches Opfer. Maar ook is er, zoals wel vaker bij Schumann, een echo van Beethoven. Want na drie algemene pauzes (fermates) in de doorwerking van het laatste deel is een veelbeteke-nend fragment uit Beethovens liedcyclus An die ferne Geliebte te horen, dat Schumann ook inlaste in zijn meeslepende Fantasie in C groot voor piano. Daarin had hij zijn verlangen naar Clara uitgeschreeuwd in de tijd voor hun huwelijk, toen haar vader hun omgang en briefwisseling verbood. Bij de geciteerde indringende noten horen de evenzo indringende woorden: ‘Nimm sie hin, denn, diese Lieder.’