Kian Soltani speelt Elgars Celloconcert, Paavo Järvi dirigeert Sjostakovitsj' Vijfde

Net als zijn generatiegenoot Claude Debussy zocht Edward Elgar bij voorkeur inspiratie in de natuur, al hoor je dat niet direct. Als kind probeerde hij al het geruis van riet op notenschrift te zetten en jaren later kon hij nooit echt wennen aan het Londense concertleven waar hij moeizaam een reputatie had opgebouwd.

Grootsteeds is Elgars muziek zelden; landelijk en nostalgisch des te vaker. Als provinciaal, als autodidact componist en als katholiek in een protestantse omgeving voelde hij zich vaak een buitenstaander. Zijn vorstelijke marsmuziek, de beroemde Enigma Variaties en twee symfonieën stuwden zijn roem rond 1910 tot een hoogtepunt; daarna trok hij zich weer terug op het Engelse platteland waar hij zijn laatste werken schreef.

Tijdens die piekperiode liet Elgar zich van zijn meest optimistische en trotse kant zien. Maar in het Celloconcert is daar weinig meer van te horen. Geschokt over de ongekende massavernietiging tijdens de oorlog voelde hij geen enkele aandrang meer om te componeren. Maar in de rust van zijn huisje in Sussex ontstonden uiteindelijk toch een aantal kamermuziekwerken en dit concert: muziek van een man die sadder and wiser is geworden. 

De aanzet vormde een melodietje in negen-achtste maat waarmee Elgar al een tijdje rondliep zonder er een bestemming voor te vinden. Het werd het hoofdthema van het eerste deel en het zet meteen de toon.

"Schrik niet als je na mijn dood iemand deze melodie hoort fluiten op Malvern Hills. Ik ben het maar"

Edward Elgar

Anders dan de al eerder gecomponeerde celloconcerten van Robert Schumann, Camille Saint-Saëns en Antonín Dvořák bestaat dat van Elgar hoofdzakelijk uit langzaam voortmeanderende melodieën, waardoor het stuk het effect van een klaagzang heeft. Die sfeer wordt slechts een paar keer kortstondig doorbroken door snelle, vitale passages. 

Ondanks de haperende première, met een slecht voorbereid orkest, was Elgar ervan overtuigd dat dit werk eeuwigheidswaarde had. De ontwikkeling van de grammofoon had hij belangstellend gevolgd en van het Celloconcert maakte hij twee opnames als dirigent. En dat melancholieke beginthema werd een soort persoonlijk motto.

‘Schrik niet als je na mijn dood iemand deze melodie hoort fluiten op Malvern Hills,’ zei hij tegen een vriend. ‘Ik ben het maar.’

Het midden van de jaren dertig was niet de gelukkigste periode voor Dmitri Sjostakovitsj. Ondanks het aanvankelijke succes ervan was zijn opera Lady Macbeth van Mtsensk in 1936 onverwachts door de Sovjet-autoriteiten in de ban gedaan. De componist betoonde onderdanig zijn spijt en beloofde zich beter te houden aan de door de bolsjewieken voorgestane stijlprincipes. En zo ontstond de Vijfde symfonie, waar de componist aan werkte in 1937.

‘Het is alsof iemand je met een stok op je rug timmert en roept: ‘Het is jouw taak om te juichen!’

Uitgangspunt van Sjostakovitsj was dat hij, door voort te borduren op de taal van grote voorgangers als Tsjaikovski en Mahler, een muziek zou creëren die het publiek meteen zou begrijpen. Zelf zei hij over de achterliggende gedachte ervan: ‘Het thema van de Vijfde symfonie is de creatie van de mens. Ik zag de mens met al zijn ervaringen in het centrum van de compositie, die van begin tot eind lyrisch van vorm is. In de finale worden de dramatisch dichte impulsen van de eerdere delen getransformeerd tot optimisme en levensvreugde.’ Met zijn uitlatingen sloot de componist aan bij de beginselen van het sociaal-­realisme dat de Communistische Partij verlangde. In hoeverre hij echt de uitgangspunten daarvan onderschreef zal wel nooit worden opgelost: uit­latingen van Sjostakovitsj’ familieleden staan haaks op wat biograaf Solomon Volkov de componist in de mond legt in de in 1979 gepubliceerde memoires (Testimony). Daarin betoogt Volkov dat Sjostakovitsj zich nooit geconformeerd heeft aan de kunstopvattingen van de Sovjets.

Hoe het ook zij, de Vijfde symfonie staat algemeen bekend als ‘het creatieve antwoord van een Sovjet-­artiest op gerechtvaardigde kritiek’, zoals de componist het zelf genoemd zou hebben. Ze werd enthousiast ontvangen en vestigde Sjostakovitsj’ reputatie als symfonicus definitief. Niet voor niets hoorden de autoriteiten in dit werk vooral t­riomf en optimisme. De symfonie heeft als motto ‘Het bovenkomen van de persoonlijkheid’. Na de hopeloosheid en de angst van de eerste delen worden overwinning en innerlijke vrede pas in het laatste deel bereikt. Laten we tot slot de componist zelf aan het woord, zoals hij zich over de Vijfde symfonie uitgelaten zou hebben tegenover Volkov: ‘Ik denk dat het iedereen duidelijk zal zijn wat er in de Vijfde gebeurt. De vreugde is geforceerd; onder bedreiging afgedwongen, net als in Boris Godoenov. Het is alsof iemand je met een stok op je rug timmert en roept: ‘Het is jouw taak om te juichen, het is jouw taak om te juichen!’ En daar sta je dan, wankelend op je benen, en marcheert verder, mompelend: ‘Onze taak is te juichen, onze taak is te juichen’.’