Kerstconcert Wiener Sängerknaben

tekst: Paul Janssen

Kun je Kerstmis horen in de noten van een compositie? Wanneer is muziek eigenlijk kerstmuziek? En bestaat de ultieme kerstmuziek?

Het zijn vragen die opkomen bij zo’n prachtig rijk gevuld kerstprogramma met bekende en minder bekende kerstmuziek van klassieke snit en een verzameling kerst-evergreens als In dulci jubilo, Il est né le divin enfant en The First Nowell.

Kerst en de kerstgedachte hebben altijd tot de verbeelding van componisten gesproken. Terwijl tegenwoordig vooral de popmusici zich laten horen met elk jaar weer nieuwe kerstliederen en covers van oude songs, waren het in vroeger tijden de grote componisten die het kerstgevoel voor de eigen generatie probeerden te vangen in muziek.

De vraag is daarbij of dat kan met louter instrumentale muziek. Is Kerstmis te herkennen aan zomaar een melodie, een harmonie? Of is er altijd een tekst of een inmiddels bekende kerstmelodie bij nodig?

Om het concreet te maken: klinkt bijvoorbeeld de Sinfonia uit de tweede cantate van het Weihnachtsoratorium van Johann Sebastian Bach werkelijk naar Kerst, of horen wij dat er graag in omdat de titels nu eenmaal naar Kerst verwijzen? Natuurlijk is er in de volledige cantate de tekst die het verhaal van de geboorte van Christus vertelt.

Maar klinkt de Sinfonia anders dan andere instrumentale werken van Bach? Er is een sfeer van reflectie en de muziek past bij een middag naast de kerstboom, terwijl de haard knappert, de sneeuw zachtjes dwarrelt en de aangename roes van de glühwein het reflecteren steeds lastiger maakt. Maar het blijft ook los van de kerstgedachte gewoon goede barokmuziek. 

En zo is het eigenlijk door de eeuwen heen gegaan. Kerstmuziek heet kerstmuziek omdat het in titel en tekst verwijst naar het feest van de geboorte van Christus. Maar betekent dit dat meer algemene religieuze werken over Christus – zoals Exsultate justi van Viadana uit het begin van de Barok, Franz Biebls romantische zetting van Ave Maria uit 1964 of Bachs ‘tophit’ Jesu bleibet meine Freude (Jesus Joy of Man’s Desiring) – eigenlijk niet naar aanleiding van de kerstdagen zouden mogen klinken? Het is geen Stille Nacht, maar mooi en sfeervol is het wel. Uiteraard komt Camille Saint-Saëns met zijn Oratorio de Noël door de teksten en de hele opzet dichter bij de kerstgedachte.

Net als misschien wel de ultieme kerstcompositie uit onverwachte hoek: A Ceremony of Carols van Benjamin Britten. Deze Britse atheïst en fervent tegenstander van alles wat naar rituelen ruikt, vatte nota bene in april 1942 op een schip op weg terug van de Verenigde Staten naar Engeland het Engelse kerstgevoel in noten voor jongensstemmen en harp. Hij gebruikte veel aloude carols, maar hij liet in zijn eigen zettingen van oude gedichten als There Is No Rose en This Little Babe merken dat hij de caroltraditie uitstekend kende.

Hoewel die caroltraditie met dank aan Charles Dickens in Engeland misschien wel het sterkst leeft, hebben ook andere Europese landen een stevige duit in het zakje gedaan als het gaat om kerstliederen die de status van evergreen hebben bereikt.

Zo is het Oostenrijkse Stille Nacht, dat uiteindelijk in 1818 ontstond door een een-tweetje van de tekstschrijver en priester Joseph Mohr en componist Franz Grubert, uitgegroeid tot het signaallied bij uitstek. Wie Stille Nacht hoort weet direct: het is bijna Kerst. Deze ‘wereldhit’ ontbreekt vandaag, maar verder is het na de pauze een mooie reis door Oostenrijk, Engeland, Duitsland en Frankrijk aan de hand van soms eeuwenoude liederen die heden ten dage nog steeds ons kerstgevoel voor een groot deel een soundtrack geven.

De bron van kerstliederen als In dulci jubilo, Es ist ein Ros entsprungen en waarschijnlijk ook het aan de achttiende-eeuwse Engelse katholiek John Francis Wade toegeschreven Adeste fideles gaat zelfs terug tot de late Middeleeuwen.

In dulci jubilo, waarschijnlijk geschreven door de veertiende-eeuwse Duitse mysticus Heinrich Suso, was in de tijd dat Kerst nog exclusief tot het domein van de kerk behoorde een veel gezongen kerstlied, zowel in katholieke als in de latere protestantse kerken. De voorganger begon in het Latijn en de gemeente antwoordde in de landstaal. De melodie dankt daarbij zijn huidige beroemdheid niet exclusief aan Mike Oldfield. Praetorius en Johann Sebastian Bach gingen hem voor met koorzettingen van deze aanstekelijke melodie.

Ook Es ist ein Ros entsprungen kent een lange geschiedenis. Hoewel de oudste geschreven bron van tekst en melodie uit 1599 stamt is het lied al sinds de veertiende eeuw bekend. Het was Michael Praetorius die aan het einde van de zestiende eeuw de meest bekende koorzetting van het werk maakte.

The First Nowell, een andere carol die we vaak als eeuwenoud beschouwen omdat deze zo alomtegenwoordig is, is juist van recentere datum. De eerste publicatie stamt uit 1823, al is de melodie waarschijnlijk iets ouder. De Fransen en Engelsen strijden al jaren over de oorsprong van het lied. Al hebben de Fransen in deze vermoedelijk pech; het is waarschijnlijk een oud Engels herderslied.

De Amerikaan Lowell Mason publiceerde de tekst en melodie van Joy to the World in 1836 en vermeldde dat hij wat melodielijnen had ‘geleend’ van Händels Messiah

De Fransen hebben wel het gelijk aan hun zijde als ze Il est né le divin enfant claimen. Er bestaat een achttiende-eeuws Frans jagerslied met dezelfde melodie. Nadat het met een andere tekst tot kerstlied werd getransformeerd, ging het al snel de wereld over en kreeg elk land zijn eigen tekst.

De herkomst van Joy to the World, nog zo’n kerstklassieker, is weer onzeker. Het staat vast dat de tekst in 1719 is geschreven door de Engelse priester Isaac Watts als een eigen interpretatie van Psalm 98. De melodie wordt doorgaans toegeschreven aan de Amerikaan Lowell Mason, die tekst en melodie in 1836 publiceerde en daarbij vermeldde dat hij wat melodielijnen had ‘geleend’ van Händels Messiah. In 1986 kwam er echter een Engelse publicatie uit 1833 boven water, wat weer wijst op een Engelse oorsprong.

Van de minder bekende Duitse en Oostenrijkse kerstliederen die tussen deze evergreens klinken, staat de herkomst in elk geval onomstotelijk vast. Of de componistennaam is onbetwist, of het zijn oude volksliedjes die zoals Kommet, ihr Hirten en Es wird scho glei dumpa getransformeerd zijn tot kerstliederen. Feit blijft dat ook deze liederen direct een associatie opwekken met dennengeur, kaarslicht en glühwein. Zou Kerst dan toch te horen zijn in de noten?