Karina Canellakis dirigeert Wagner en Sibelius bij het Concertgebouworkest

Valt er een mooiere, mysterieuzere opening van een vioolconcert te bedenken dan die van de Finse componist Jean Sibelius? De eerste maten van zijn concert staan zeker op één hoogte met de beroemde paukennoten die het Vioolconcert in D groot van Ludwig van Beethoven inluiden of het geheimzinnige slagwerk als opmaat van Benjamin Brittens Vioolconcert. Bij Sibelius klinken zacht glanzende kabbelingen in de violen, waarna de solist net na de tel en op een milde dissonant een melancholische melodie inzet. ‘Een geweldig idee voor een opening’, vond de componist ook zelf, zo schreef hij in september 1902 in een brief aan zijn vrouw Aino. Hierin maakt Sibelius voor het eerst gewag van zijn nieuwe vioolconcert, al zou de rest door een moeizaam compositieproces nog enkele jaren op zich laten wachten. De reden hiervoor lijkt niet moeilijk te achterhalen: Sibelius had een drankprobleem en was zelf weliswaar violist, maar zeker geen virtuoos. ‘Het was pijnlijk te moeten toegeven dat ik voor een carrière als vioolvirtuoos veel te laat ben begonnen met studeren’, zei Sibelius hierover. En het bleef hem dwarszitten, want nog in 1915 noteerde hij een droom in zijn dagboek: ‘Ik was twaalf jaar oud, en een virtuoos.’

Als componist was Sibelius juist zeer geliefd. Met name in zijn vaderland werd hij op handen gedragen en behoorde hij tot een nieuwe generatie kunstenaars die het ontwaakte Finse nationalisme omarmde en een zelfstandige koers wenste te voeren ten opzichte van grootmacht Rusland. In patriottistische orkestwerken als Finlandia (1899) had Sibelius zijn vaderland effectief gepropageerd als het land van duizend meren, stille wouden en een eigenzinnige lutherse moraal. Toch werd de première van het Vioolconcert in 1905 in Helsinki, met Victor Nováček als solist en de componist op de bok, geen succes. ‘Saaie muziek,’ vond een criticus, ‘al zal het valse spel van de solist niet geholpen hebben.’ Toegegeven: na die prachtige, mysterieuze opening bood Sibelius zijn toehoorders een lastige kluif. Het eerste deel duurde in de oorspronkelijke versie bijna twintig minuten: een meanderend geheel met een solocadens in plaats van de reguliere doorwerking en met nog eens een Bach-achtige solocadens aan het slot. Pas in de gereviseerde versie van 1905 werd het Vioolconcert een succes. Het openingsdeel kreeg een compactere vorm en de tweede solocadens werd weggelaten. De virtuositeit van het slotdeel – een opwindende polonaise – was nu strakker vormgegeven en werd door vioolsterren als Jascha Heifetz (1901-1987) effectief benut. Bovendien valt het concert ondanks de snelle nootjes op door de zeer donkere orkestkleuren en vaak zwaarmoedige stemming: voor soloconcerten een relatieve zeldzaamheid.

Orkestfeit

De eerste uitvoering door het Concertgebouworkest was op 14 oktober 1917 onder leiding van Willem Mengelberg met Alexander Schmuller als solist. De laatste was op 8 januari 2021 met dirigent Myung-whun Chung en concertmeester Liviu Prunaru.

Zoals de liefde tussen Tristan en Isolde althans in het aardse leven geen rust vindt, zo zoeken ook de harmonieën in het voorspel tot het gelijknamige muziekdrama een oplossing, zonder deze te vinden. Richard Wagner vond een manier om in muziek onvervuld verlangen uit te drukken, die zo ingrijpend was dat daarmee de taal van de westerse muziek een doorbraak beleefde. Generaties muziektheoretici hebben de harmonieën geanalyseerd, talloze cultuurhistorici de context belicht. Over weinig andere opera’s is zoveel geschreven en zo vaak gedebatteerd.

Een middeleeuwse legende vormde de aanleiding. Gefascineerd door de overwegend pessimistische filosofie van Arthur Schopenhauer en gefrustreerd door zijn uitzichtloze verhouding met Mathilde Wesendonck was Wagner rond 1850 zeer ontvankelijk voor dit verhaal, waarin liefde en dood samenvloeien omdat op deze wereld voor de hoogste vorm van menselijke eenwording blijkbaar geen plaats is. 

Tristan en Isolde zoeken de dood teneinde een hereniging in het hiernamaals mogelijk te maken. Doordat de dodelijke drank die zij tot zich nemen een liefdesdrank blijkt te zijn wordt dit voornemen verhinderd. Maar dat is slechts tijdelijk. Dat Tristan in een gevecht dodelijk gewond raakt verandert dan wel de loop der gebeurtenissen, maar niet de essentie van het drama. Alles wijst erop dat hij toch wel, net als Isolde, de hand aan zichzelf zou hebben geslagen. Isoldes ‘Liebestod’ had ook Tristans ‘Liebestod’ kunnen zijn, al past Isolde wel goed tussen Wagners andere zich voor een man opofferende vrouwen als Senta (Der fliegende Holländer) en Elisabeth (Tannhäuser).

De ‘Liebestod’ (‘mild und leise’) brengt de verzoening met het onvermijdelijke en de uiteindelijke loutering. Dat dit fragment vaak, net zoals sommige andere delen uit opera’s van Wagner, zonder zangstem wordt uitgevoerd – de vocale partij wordt dan in het orkest gelegd – is volkomen verdedigbaar. Wagner concipieerde zijn late muziekdrama’s (dat wil zeggen Der Ring des Nibelungen, Tristan und Isolde en Parsifal) vanuit het orkest. De stemmen zijn het verlengde daarvan. Zangkunst en instrumentale muziek zijn één geworden. 

Orkestfeit

Het Voorspel klonk in de Grote Zaal voor het eerst op 4 april 1889 onder Willem Kes; precies drie weken later dirigeerde Willem Mengelberg de beide delen. De meest recente uitvoering door het Concertgebouworkest was op 23 januari 2016 onder Herbert Blomstedt.

Tegen het einde van zijn korte leven deed Aleksandr Skrjabin zich voor als een mysticus die zich met een goddelijk schepper vereenzelvigde. Hij ging verder dan Wagner in het ontwerpen van een grote synthese van alle kunsten.

‘Dit was de eerste keer dat ik licht vond in de muziek, en de betovering en ademloosheid van het geluk!’

Met zijn Mysterium, waarin muziek, zang, dans, geur en licht een verbond zouden aangaan, wilde hij zich uiteindelijk openbaren aan de nieuwe wereldbevolking, die zich zou verzamelen in een nachtelijke tempel in India. Maar hij overleed voordat die wensdroom bewaarheid werd.

De Derde symfonie, ‘Le divin poème’ uit 1904 was een keerpunt in Skrjabins carrière geweest. ‘Dit was de eerste keer dat ik licht vond in de muziek, en de betovering en ademloosheid van het geluk!’, zo schreef de componist opgetogen. Het symfonische gedicht Le Poème de l’extase, in Skrjabins brieven meermalen zijn Vierde symfonie en ook Poème orgiaque genoemd, werd ruim drie jaar later voltooid. De uiteindelijke vorm van dit werk heeft ogenschijnlijk weinig meer met een symfonie te maken. Wie goed kijkt kan Le Poème de l’extase beschouwen als een uitgebreide hoofdvorm met inleiding, expositie, doorwerking, reprise, tweede doorwerking en coda: een tot één deel samengebalde symfonie. Maar dat is niet de kern. Skrjabin schiep een in wezen statische vorm, een diamant, waarvan steeds andere vlakken oplichten. Doordat er niet twee duidelijk contrasterende thema’s maar minstens tien melodische motieven te herkennen zijn, motieven die elkaar onophoudelijk beïnvloeden en ‘bevruchten’, verdwijnt het traditionele idee van een muzikale ontwikkeling op de achtergrond: er is letterlijk kop nog staart. 

Aan de compositie ging een 369 regels tellend gedicht vooraf, dat al in 1906 zelfstandig werd gepubliceerd. De componist noemde het zijn ‘leer’ en schreef zijn vriendin Tatjana Schloezer dat hij zich nu eindelijk als een god kon voelen, als een spelende god die vrijelijk creëert. Achteraf besloot Skrjabin de tekst toch niet in de partituur te laten afdrukken.

Bij de première op 10 december 1908 in New York werd het werk lauw ontvangen. Drie weken later in Sint-­Petersburg was dat wel anders. Prokofjev herinnerde zich naderhand: ‘Mjaskovski en ik zaten naast elkaar en verslonden Le Poème de l’extase met enorme belangstelling, hoewel we meer dan eens totaal in de war raakten door de nieuwheid van de muziek. Wij hadden (als het ware) de overtreffende trap van het ons zo goed bekende en zo dierbare Poème divin verwacht. Maar zowel het harmonische als het thematische materiaal en de contrapuntische stemvoering waren volkomen nieuw.’

Orkestfeit

De eerste uitvoering vond op 2 ­oktober 1919 plaats onder Willem Mengelberg, de laatste werd op 23 mei 2014 geleid door Lionel Bringuier.