Kamus Kwartet speelt Sibelius, Grieg en Fagerlund

tekst: Liesbeth Houtman

Het Tweede strijkkwartet in F groot van Edvard Grieg bleef onvoltooid. Grieg begon eraan in 1891, dertien jaar na het Strijkkwartet in g klein. Daarna pakte hij het werk diverse keren weer op.

In 1906, het jaar voor zijn dood, deed hij nog een verwoede poging om ‘dat verdomde strijkkwartet dat daar alsmaar onvoltooid ligt als een oude Noorse kaas’ af te ronden. Maar helaas: de eerste twee delen, een sonate en een scherzo, kreeg hij klaar; de laatste twee delen zijn alleen in schets overgeleverd.

Het contrastrijke en dansante kwartet is, net als het Eerste strijkkwartet, geënt op de klassiek-romantische traditie waarmee de componist aan het conservatorium van Leipzig vertrouwd was geraakt. Binnen deze kaders creëerde hij een heel eigen klanktaal.

De ostinate ritmes, innige lyriek en stuwende melodieën van dit ‘blijmoedige werk’, zoals Grieg het typeerde, wijzen op zijn individuele stijl en zijn fascinatie voor de Noorse volksmuziek.

Een paar weken na Griegs overlijden in september 1907 stuurde zijn weduwe Nina een pakketje met manuscripten, waaronder dit Tweede strijkkwartet, naar Julius Röntgen, een goede vriend van Grieg.

Röntgen voltooide het werk op basis van de schetsen en verzorgde de eerste uitgave. Maar eerst organiseerde hij bij hem thuis aan de Amsterdamse Van Baerlestraat de officieuze première.

‘Je had gisteren bij ons moeten zijn!’, schreef hij Nina in november 1907. ‘We hebben het kwartet gespeeld. Een merkwaardig gevoel om zo bij elkaar te zijn in het besef dat Edvard zelf het nooit zal horen.'

'Pablo Casals speelde tweede viool terwijl hij het instrument als een cello tussen zijn benen hield'

'Maar nu moet je onze bezetting weten. Die was heel origineel. Harold Bauer, de grote pianist, speelde eerste viool en deed dat werkelijk voortreffelijk. Pablo Casals speelde tweede viool terwijl hij het instrument als een cello tussen zijn benen hield.'

'Ik speelde altviool en mevrouw Casals speelde, uitstekend, cello. Alle vier waren we vervuld van het grootste enthousiasme – met mijn vrouw als het enige publiek!’

Sebastian Fagerlund was in het seizoen 2016/17 composer in residence van Het Concertgebouw, een positie die mogelijk wordt gemaakt door een particuliere schenking die is ondergebracht bij Het Concertgebouw Fonds.

De Fin woonde een paar maanden in Amsterdam, dompelde zich onder in het muziekleven, maakte uitstapjes naar bijvoorbeeld de Deltawerken, én voltooide er eind mei zijn Tweede strijkkwartet dat hij mede in opdracht van Het Concertgebouw schreef.

In hoeverre is dit strijkkwartet beïnvloed door zijn verblijf in Amsterdam? ‘Ik schrijf geen programmamuziek,’ beklemtoont Fagerlund. ‘Maar op een meer abstract niveau hebben Amsterdam en mijn residency mij zeker geïnspireerd.'

'Ik woonde dit voorjaar in een van de oudste delen van de stad, aan de Kloveniersburgwal. Een bevriende Nederlandse musicus vertelde me over de geschiedenis. De manier waarop deze buurt continu in beweging en ontwikkeling is geweest fascineerde mij.’

Vandaar dus de naam van het kwartet, ‘From the Ground’. Maar er is nog een andere verklaring voor die titel. Fagerlund: ‘Tien jaar geleden componeerde ik mijn Eerste strijkkwartet. Veel van het muzikale materiaal dat ik nu heb gebruikt is al in die tijd ontstaan. Je kunt dus zeggen dat het startpunt, “the ground”, ook in het Tweede strijkkwartet aanwezig is.’

Het idee van voortdurende ontwikkeling en metamorfose weerspiegelt zich in de structuur van het kwartet, waarvan de vijf delen zonder onderbreking in elkaar overgaan. ‘Elke keer dat een nieuw deel begint, wordt het muzikale materiaal verder verdiept en uitgebreid’, licht Fagerlund toe.

‘Dit staat in directe relatie tot de lengte van de delen, die bij elk deel toeneemt. Aan het eind van het eerste deel wordt de ontwikkeling onderbroken door een solo voor de cello. Deze frase keert aan het slot van het tweede deel terug en wordt dan in deel drie zelf onderwerp van de ontwikkeling.'

'Het fragment gebruikte ik voor het eerst in mijn orkestwerk Stonework uit 2014. De melodie heeft me sindsdien vergezeld en is de afgelopen jaren verder gegroeid.’

Jean Sibelius werd vooral beroemd om zijn symfonische oeuvre. De Finse natuur en mythologie waren de belangrijkste inspiratiebronnen in zijn zeven symfonieën, alsmede in zijn Vioolconcert, toneelmuziek en symfonische gedichten.

Minder succes had de geboren orkestrator met zijn kamermuziek. Als student schreef hij een paar strijkkwartetten; het eerste kwartet dat in druk verscheen was zijn opus 4 uit 1890. Pas zo’n twintig jaar later, tussen het werk aan zijn Derde en Vierde symfonie door, pakte hij de draad weer op en componeerde hij het meesterlijke Strijkkwartet in d klein.

Sibelius, op dat moment nog herstellende van een ernstige ziekte, voltooide het begin 1909 tijdens een bezoek aan Londen. Het werd zijn meest gespeelde kamermuziekwerk. Met de Vierde symfonie deelt het zijn introverte en duistere karakter.

Maar de intieme, bijna mysterieuze sfeer die de componist hier oproept laat zich onmogelijk met orkestklanken realiseren. In een brief aan zijn echtgenote omschreef hij het kwartet cryptisch als ‘iets wonderlijks’, van het soort ‘dat een glimlach op je gezicht tovert op het moment van sterven’. 

De structuur van het vijfdelige werk doet denken aan de zogenaamde boogvorm die ook Béla Bartók en Dmitri Sjostakovitsj later in hun kwartetten toepasten. Centraal staat het langzame, emotionele middendeel dat wordt geflankeerd door twee scherzo’s en de beide hoekdelen.

Boven drie gedempte akkoorden in dit Adagio di molto noteerde Sibelius in een partituur de woorden ‘Voces intimae’ (Latijn voor ‘intieme stemmen’). Vandaar de bijnaam die later aan het hele kwartet werd gegeven.

De delen zijn thematisch nauw met elkaar verbonden. Zo keren motieven uit het openingsdeel terug in de twee scherzo’s. Maar ook de dalende kwart, prominent aanwezig in deel één, duikt in de finale in gevarieerde vorm weer op.

Tegelijkertijd is elk van de delen voorzien van een heel eigen signatuur. Het zangerige eerste deel opent met een innige dialoog voor viool en cello. Het slotdeel heeft nog het meest weg van een perpetuum mobile; met markeringen als ‘sempre più energico’ jaagt Sibelius de musici voort.

Het Strijkkwartet in d klein beleefde zijn première op 25 april 1910 in Helsinki. De recensent van de Helsingin Sanomat prees het stuk als ‘ongetwijfeld een van de meest briljante voortbrengselen op dit terrein’.