Kamermuziek op zondagmiddag: Lisa Jacobs

Tekst: Anneloes Brand

Eugène Ysaÿe, geboren in Luik, geldt als de grootste vioolvirtuoos van zijn tijd. Diverse componisten droegen werken aan hem op, zoals César Franck, Camille Saint-Saëns, Claude Debussy en Ernest Chausson.

In zijn latere jaren richtte hij zich meer op lesgeven, dirigeren en componeren. Als componist was hij een auto-didact. Deed hij sommige jeugdwerken later af als ‘imitaties van Vieuxtemps’, in zijn eerste symfonisch gedicht, Poème élégiaque, opus 12, vond hij zijn eigen stem:

‘Het symfonisch gedicht heeft me altijd aangetrokken. […] Het kan lyrisch of dramatisch zijn en is in wezen half-romantisch, half-impressionistisch. Het bevat licht en donker en alle schakeringen ertussenin; de componist kan schilderen wat hij wenst zonder rekening te hoeven houden met een vaste vorm. Kortom, het symfonisch gedicht is een portret geschilderd zonder een model.’ Ysaÿe bleek een ware toonschilder.

Extase, opus 21, ook wel Poème de l’extase genoemd, was Ysaÿe’s vierde symfonisch gedicht voor viool en orkest (later bewerkt voor viool en piano). Het is onbekend wanneer de componist het werk schreef, maar hij liet het in 1921 publiceren door uitgeverij Schott en droeg het op aan violist Mischa Elman.

Over deze briljante jonge collega schreef Ysaÿe ooit aan zijn vrouw: ‘Elman werd geboren met een viool in zijn handen. Aangezien ik zowel de kwaliteiten als de gebreken van de jeugd aanbid en van uitbundigheid, enthousiasme en ritmisch vuur houd, verzeker ik je dat ik intens heb genoten van een viool die werd overgeleverd aan de wil van deze jonge duivel van twintig.’

Niet zo verbazingwekkend dus dat Ysaÿe zijn compositie Extase noemde en dat het werk bol staat van expressiviteit.

Claude Debussy speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van het piano-repertoire. Net als vele andere pianisten/componisten gaf hij concerten met zijn eigen werken, maar hij voerde ook wel composities van onder anderen Frédéric Chopin uit.

Het spelen met klankkleuren, subtiliteiten in pedaalgebruik en een breed arsenaal aan articulatiemogelijkheden kenmerken Debussy’s innovatieve, niet-percussieve compositiestijl. Het verhaal gaat dat het zijn bedoeling was de piano niet als een piano te laten klinken.

Debussy componeerde zijn Préludes – het eerste boek verscheen in 1910 en het tweede drie jaar later – gedeeltelijk als hommage aan Chopins Préludes. -Debussy’s 24 preludes zijn niet, zoals bij Chopin en enkele andere componisten, gerangschikt in een tonale volgorde (ze hebben wel allemaal een tonaal centrum); ook zijn ze niet bedoeld om als set te worden uitgevoerd.

Debussy’s preludes zijn fijngevoelige pianominiaturen, geïnspireerd door onder meer landschappen, dansen, literatuur en schilderijen. Elk heeft een titel, maar verrassend genoeg plaatste de componist deze aan het eind van iedere prelude. Misschien was de muziek er eerst en de titel later, wellicht had Debussy de titels meer suggestief dan sturend bedoeld.

La fille aux cheveux de lin (‘Het meisje met het vlasblonde haar’) is het achtste werk in Debussy’s eerste boek Préludes – en een van de populairste. Het pianowerk is gebaseerd op het gelijknamige gedicht in Charles-Marie Leconte de Lisle’s album Chansons écossaises (‘Schotse liederen’).

Een andere publieksfavoriet binnen Debussy’s piano-oeuvre is Clair de lune -(‘Maneschijn’) uit de Suite bergamasque. Debussy componeerde zijn vierdelige Suite bergamasque in 1890 en liet zich daarbij beïnvloeden door de barokke klavecimbelsuite en de gedichten van Paul Verlaine.

Het is niet bekend wat hij precies veranderde, maar zeker is dat hij de suite bewerkte voordat deze in 1905 werd gepubliceerd en dat hij een paar delen andere titels gaf. Het derde deel, Clair de lune, heette oorspronkelijk ‘Promenade sentimentale’ en het vierde deel, Passepied, was gecomponeerd als ‘Pavane’.

De titels waren geïnspireerd door Verlaines dichtkunst, net als de naam van de suite: Verlaines gedicht Clair de lune gaat over ‘bergamasques’ (inwoners van het Noord-Italiaanse Bergamo) en hun onbeholpen dansen en melancholieke instelling. ‘… En hun lied vermengt zich met het maanlicht / Met het stille maanlicht, droevig en mooi…’

Het stimuleerde Debussy tot het schrijven van zijn eigen betoverende Clair de lune, met impres-sionistische harmonieën, exotische melodieën en dromerige sensaties.

Ernest Chausson was een multitalent: afgestudeerd als jurist, een begenadigd schilder en een zeer bekwaam componist – gerespecteerd door collega’s als César Franck (van wie hij compositieles kreeg aan het Parijse conservatorium) en Claude Debussy.

Desondanks was hij een melancholiek en introvert man, en altijd onzeker over de kwaliteit van zijn muziek. Ook na de voltooiing van zijn Concert in D groot, opus 21 verzuchtte hij: ‘Weer een mislukking!’ Onterecht, want de première was een groot succes en het intense, gepassioneerde werk bleef op het repertoire. Chaussons Concert in D groot voor viool, piano en strijkkwartet is een ongewoon werk.

Op het eerste gezicht is het een sextet, maar dan zouden de leden van het strijkkwartet belangrijkere, onafhankelijke stemmen hebben gehad. Voor een concert, zoals Chausson het bestempelde, is de bezetting bescheiden te noemen en bovendien erg scheef met niet één, maar twee solisten.

Eigenlijk is het meer een duet voor viool en piano met kwartetbegeleiding; de componist zelf noemde de twee solopartijen ‘projecties tegen een kwartetachtergrond’. Chausson droeg zijn Concert in D groot op aan de grote violist Eugène Ysaÿe, in de hoop dat deze het uit zou voeren.

En inderdaad, Ysaÿe verzorgde samen met pianist Auguste Pierret en het Ysaÿe Kwartet in Brussel in 1892 de première en oogstte er, zoals gezegd, veel succes mee.