Kamermuziek op Zondagmiddag: Jubileum Marietta Petkova

Tekst: Aad van der Ven

De prelude is een slechts vaag te definiëren muzikaal genre dat in de meest uiteenlopende gedaanten opduikt. In de Barok, onder meer bij Johann Sebastian Bach, treffen we de term voornamelijk aan in combinatie met sterk polyfone vormen, in het bijzonder de fuga. Of als koraalbewerking, of als inleiding tot een uit dansen bestaande suite.

In de negentiende eeuw leefde de prelude voort als losse, compacte compositie, meestal voor piano, vaak in groepsgewijze samenstelling. Voorbeelden zien we bij onder anderen -Frédéric Chopin, Serge Rachmaninoff, Aleksandr Skrjabin, Karol Szymanowski en Claude Debussy.

Johann Sebastian Bach koos waarschijnlijk rond 1720 de term ‘prelude’ voor een aantal korte stukken, in eerste instantie bedoeld als lesmateriaal voor de beginnende spelers die hij zelf onder zijn hoede had (al dan niet in gezinsverband).

Hij was toen werkzaam als hofmusicus in Cöthen, een bescheiden stadje ten noorden van Leipzig. Verlost als hij was van de verplichting veel ­kerkmuziek te schrijven zoals bij zijn vorige werkgever, de vrome hertog Wilhelm Ernst von Sachsen-Weimar, concentreerde hij zich in die periode op uiteenlopende vormen van instrumentale muziek.

De Sechs kleine Präludien, BWV 933-938 zijn geschreven in achtereenvolgens de toonsoorten C groot, c klein, d klein, D groot, E groot en e klein, een opeenvolging die doet vermoeden dat Bach ooit van plan was de reeks voort te zetten. De musicoloog Hermann Keller veronderstelt dat de componist deze gedachte heeft laten varen om zich te concentreren op Das wohltemperirte Klavier, de lijvige verzameling preludes en fuga’s waaraan hij toen eveneens werkte.

De Sechs kleine Präludien, waarschijnlijk destijds op klavecimbel of klavichord ten gehore gebracht, bieden de beginnende speler de mogelijkheid zich op een basaal niveau in de kunst van de meerstemmigheid te verdiepen, bijvoorbeeld met zich in diverse richtingen bewegende snelle zestiende noten (nr. 3) of twee gelijktijdige melodische lijnen in één hand (nr. 4). Met zijn dansante 3/8 maat had nr. 6 niet misstaan als courante in één van Bachs latere suites. 

Wie in de eerste helft van de negentiende eeuw leerde pianospelen kreeg al heel snel enkele van de niet al te veeleisende stukken van Bach voor zijn neus. Na enkele decennia wat op de achtergrond te zijn gebleven had de Thomascantor toen al de status die hij nog steeds heeft.

Ook voor Frédéric Chopin was Bach een onuitputtelijke bron van inspiratie. De 24 Preludes, opus 28 vormen onmiskenbaar een hommage aan de maker van Das wohltemperirte Klavier. Ook Chopin hield zich daarbij, net als Bach in dat werk en in diens Sechs kleine Präludien, aan een opeenvolging van toonsoorten in majeur en mineur, zich baserend op alle 24 toonschreden van het westerse muzieksysteem. De Poolse componist volgde hierbij de zogenaamde kwintencirkel, te beginnen met C groot en eindigend in d klein. 

Zijn schrijfwijze hier wijkt vaak niet zo ver af van die van de eerder ontstane twee bundels Etudes. Met als verschil dat in de Preludes het muzikale idee boven de technische opgave uitrijst. Dit laatste valt de luisteraar des te meer op door de constellatie van de cyclus als totaal, die in zijn grilligheid en rijkdom aan contrasten een sterke poëtische zeggingskracht bezit.

Al worden sommige Preludes wel eens afzonderlijk uitgevoerd, slechts in hun samenhang ontstaat het wonderlijke mozaïek dat de Poolse musicoloog Tadeusz Zielinski omschreef als ‘een encyclopedie van de gevoelens’ en de Zwitserse pianist en muziekpublicist Walter Rehberg als ‘die Quintessenz romantischen Seelenbekenntnisses in pianistischer Vollendung’. 

Zoals Chopin met zijn opus 28 in de voetsporen van Bach trad, zo liet op zijn beurt Serge Rachmaninoff zich niet zelden leiden door Chopin. Ook de Russische componist vervaardigde een reeks pianowerken in alle grote- en kleine-tertstoonsoorten.

Deze Preludes werden in twee series, respectievelijk in 1904 en 1910, gepubliceerd en om de 24 toonsoorten compleet te maken aangevuld met de van meet af aan mateloos populaire Prelude in cis klein uit 1892. De tonale systematiek die deze werken met elkaar verbindt heeft meer met symboliek dan met muzikale samenhang te maken.

Dit zijn stuk voor stuk composities die door hun eigen karakter en hun muzikale gewicht op zichzelf staan. Rachmaninoffs stijl toont aan de ene kant een voorkeur voor lang uitgesponnen melodieën van een uitgesproken nostalgisch karakter, soms zelfs op plaatsen waar men deze niet verwacht zoals in het toch vrij militante opus 23 nummer 5.

Doordat luisterrijke thema’s vaak verstrengeld raken met snelle, motorische passages – de briljante pianist die Rachmaninoff ook was verloochent zich niet – ontstaat een opwindende combinatie van heftige expressiviteit en spectaculaire virtuositeit.

Sommige Preludes werken echter als rustpunten, zoals opus 23 nummer 4 (al is de tergend langzaam opgebouwde climax in staat ieders bloeddruk op te drijven) en opus 32 nummer 5 (een weemoedige melodie verheft zich boven passages die klinken als een murmelend beekje).

De associatie met water treedt trouwens vaker op. Zo zijn de snelle passages van opus 32 nummer 12 wel getypeerd als ‘regen die langs de vensterruit van een Russische datsja omlaag gutst’ (David Fanning). In het toccata-achtige opus 23 nummer 7 zoekt Rachmaninoff weer even het gezelschap van de grote Bach.