Kamermuziek Op Zondagmiddag: Harriet Krijgh en Magda Amara

tekst: Heleen van de Leur

Zowel de Russische Nikolaj Mjaskovski als de Frans-Poolse Frédéric Chopin ­schreven ­zelden voor cello: de Sonate in g klein is Chopins enige cellosonate en Mjaskovski schreef er maar twee, waaronder de Tweede sonate in a klein.

Serge Rachmaninoff componeerde daarentegen met enige regelmaat werken voor cello, maar van hem staat voor dit concert alleen een pianowerk op het programma: de Elegie in es klein, het onbeken­de broertje van Rachmaninoffs bekendste prelude opus 3, nummer 2.  

Nikolaj Mjaskovski schreef zijn ­Tweede ­sonate in a klein in de laatste jaren van zijn leven, toen hij al een indrukwekkende lijst van maar liefst zevenentwintig ­symfonieën en dertien strijkkwartetten op zijn naam had staan. Zijn relatie met de Russische machthebbers was niet zo ­harmonieus als de vele onderscheidingen suggereren.

De positieve uitlatingen van Mjaskovski in de pers waren waarschijnlijk het resultaat van dwang van de regering. In 1948 kwam Mjaskovski in de problemen, samen met tijdgenoten als Dmitri Sjostakovitsj en Sergej Prokofjev: hun muziek zou te ‘formalistisch’ zijn en ging tegen de Sovjet-­idealen in.

De criticus Boris Asafjev merkte al in de jaren 1920 op dat Mjaskovski ‘niet het soort componist is dat de Revolutie zou willen; hij reflecteert op het leven door te kijken naar zijn eigen gevoelens, in plaats van naar de gevoelens en geest van de massa’. 

De cellosonate klinkt lyrisch en ­romantisch, en er klinkt veel melancholie in door. De dialoog tussen cello en piano is intiem en de vorm is wat minder gewaagd dan in de ­Sonate in g klein van Chopin, die later in dit programma klinkt, waardoor er meer rust in de muziek zit. De melodieën zijn helder en blijven tot lang na het luisteren ­hangen. 

Serge Rachmaninoffs schreef zijn Elegie in es klein toen hij nog geen twintig jaar oud was. Het is een deel van de Morceaux de fantaisie, een werk dat uit vijf delen bestaat die elk een andere naam dragen: Elegie, Prelude, Melodie, Polichinelle (een vrolijke fantasie) en Serenade.

Het lijkt of Rachmaninoff zichzelf met de Morceaux de fantaisie uitdaagde om zoveel mogelijk verschillende vormen uit te proberen, waarin hij verschillende emoties kon uitdrukken.

De elegie was in de Oudheid een gedicht vol rouw, of een klaagzang voor de doden, maar in de Romantiek werd het ook een naam voor een langzaam en droevig stuk. Rachmaninoffs Elegie begint ingetogen, met een langzame melodie over een begeleiding van gebroken akkoorden.

Het droevige is er echter snel af: het middendeel is beweeglijk en lieflijk en moduleert naar majeur. Ook dat lieflijke verdwijnt weer, als Rachmaninoff opbouwt naar een vurige climax. Het einde is wederom verstild, met de droevige melodie uit het begin. Zo loodst de jonge Rachmaninoff de luisteraar in zo’n vijf minuten door een grote verscheidenheid aan emoties heen.

Aan het begin van zijn compositiecarrière in de jaren 1830 bleef Frédéric Chopin, net als veel andere componisten uit die tijd, uit de buurt van de sonate: Ludwig van Beethoven, dé componist van sonates, was net enkele jaren geleden gestorven en de angst om in zijn schaduw te blijven was groot. In plaats van sonates schreef Chopin daarom kleine karakterstukken voor piano, zoals mazurka’s, polonaises, nocturnes, walsen en ballades.

De Sonate in g klein is een van zijn weinige werken voor andere instrumenten dan piano én het laatste werk dat tijdens zijn leven is gepubliceerd. Deze cellosonate werd, net als zijn weinige pianosonates, in eerste instantie nogal kritisch ontvangen. Volgens tijdgenoten en later ook volgens zijn biograaf beheerste Chopin de sonatevorm niet goed.

Een criticus uit Chopins tijd schreef dat het klonk alsof ‘de solist aan de deur van elke toonsoort en sleutel klopte, om te zien of er ergens melodieuze klanken thuis waren’.

Ook vrienden van Chopin gaven pittige kritiek: tijdens de eerste uitvoering van het werk werd het eerste deel zelfs op verzoek van de componist weggelaten, omdat zij er niet bepaald complimenteus over waren geweest bij een proefuitvoering.

Nieuwere analyses maken duidelijk dat Chopin met zijn cellosonate juist vooruitstrevend was. Het muzikale materiaal is gefragmenteerder dan in traditionele sonates. Dit komt onder andere door de vele muzikale citaten: Chopin citeert in deze cellosonate naast enkele eigen pianowerken ook regelmatig Schuberts Gute Nacht (uit Winterreise).

Daarnaast ontwikkelt hij zijn thema’s en motieven niet gedurende één deel, maar door alle vier de delen heen, waardoor het werk een minder vastomlijnde vorm heeft.

Door de combinatie van muzikale referenties wordt het werk tegenwoordig ook wel beschreven als het muzikale afscheid van Chopin, die bij het voltooien van het werk wist dat hij stervende was.