Kamermuziek op zondagmiddag: Busch Trio

Felix Mendelssohn wachtte tot zijn dertigste voordat hij zich aan zijn eerste pianotrio waagde. Het ontstond tijdens de zomer van 1839, in Frankfurt. De première vond plaats op 1 februari 1840 in het Gewandhaus in Leipzig.
In vier delen verenigt dit werk de tegengestelde krachten tussen enerzijds een klassieke vormgeving en anderzijds een expressieve, romantische melodieontwikkeling. Het Molto allegro ed agitato kenmerkt zich door een buitengewoon lang thema, dat 39 maten in beslag neemt. De karakteraanduiding lijkt een drang naar opgewonden ontboezemingen te suggereren, maar zelden – en dus ook hier niet – laat de eerder contemplatieve Mendelssohn zich meeslepen in weemoed en melancholie. Aan een rijke stroom van melodische gedachten heeft het hem echter nooit ontbroken. Met het Andante con moto tranquillo roept de componist dan ook dezelfde spontane sfeer op als in zijn populaire pianocyclus Lieder ohne Worte. Het Scherzo behoort tot de markantste bladzijden uit Mendelssohns kamermuziek. Schalkse motieven nodigen uit om binnen te treden in een kinderlijke fantasiewereld. De Finale is veeleer heroïsch van karakter en het meest klassieke van de vier delen.

Opmerkelijk is hoe de pianopartij niet alleen tot de meest veeleisende uit het repertoire behoort, maar ook talrijke obstakels moet trotseren in het technisch complexe samenspel met beide strijkinstrumenten. Misschien is dit een van de redenen waarom dit trio door Robert Schumann als het mooiste van zijn tijd werd genoemd. Niet iedereen was deze mening toegedaan. In Nederland, waar de trio’s van Mendelssohn met regelmaat werden uitgevoerd, werd het Eerste pianotrio in 1871 nog een ‘lievelingsstuk voor kamermuzieksoirées’ genoemd. Een Caecilia-­recensie uit 1874 was minder positief. Enkel het Scherzo werd nog gunstig omschreven: ‘Hoe schitterend kleurig getooid, hoe brillant opgeschikt, maar hoe mager van inhoud, hoe weinig om het lijf hebbend! Wil men Mendelssohn van zijn voor alle tijden bewonderenswaardige, monumentale zijden leeren kennen, dan wende men zich niet tot zijn kamermuziekwerken, maar tot zijn concertouvertures, zijn elfen- en heksenmuziek, zijn oratoriën. Zoo is er ook van dit Trio het Scherzo, dat zoo luchtig daarheen danst als rondfladderende geesten – soms is het alsof de fluitcadens uit het "Sommernachts­traum"-scherzo in de piano is verlegd – wel het beste gedeelte.’

Sabien Van Dale

Het is wonderlijk hoezeer Franz Schubert de laatste twee jaar van zijn leven een staat van componeren bereikte die een aantal van de grootste juwelen uit de muziekgeschiedenis opleverde. De liedcyclus Winterreise, het Strijkkwintet in C groot, het Octet, de laatste drie pianosonates, het zijn werken die het aardse ontstijgen en een enorme emotionele lading in zich hebben. Ook het Pianotrio in Es groot, voltooid in 1828, behoort tot deze categorie.
Misschien voorvoelde Schubert zijn naderende einde. In elk geval wist hij met minimale middelen een grootse en universele boodschap neer te leggen. Het tweede deel, Andante con moto, is wat dat aangaat misschien wel exemplarisch. Schubert baseerde dit deel, dat het hart van het hele werk lijkt te vormen, op het Zweedse volksliedje Se solen sjunker (‘De zon gaat onder’). De tekst van dit liedje gaat over het feit dat er geen tijd meer is, dat alle hoop vervlogen is, dat er geen enkele mogelijkheid meer is voor liefde. Schubert brengt het klagende thema in de cello en ondersteunt het met een ritme als was het een dodenmars. Halverwege barst de muziek uit in een angstaanjagende climax, waarna de rust van het eerste thema terugkeert.

Na dit intense Andante is het Scherzo een ogenschijnlijk lichtvoetige verademing, een spel tussen de drie instrumenten die de gepresenteerde thema’s in canon beantwoorden. Het is een schijnvreugde die van korte duur is. De finale, net als het eerste deel in sonatevorm, lijkt de elementen van de eerste drie delen te verenigen en tot een vredige conclusie te komen, maar dan duikt in de doorwerking opeens het hoofdthema uit het tweede deel weer op. Alsof Schubert al zacht zingend afscheid neemt van het aardse bestaan.

Paul Janssen