Kamermuziek met Pekka Kuusisto

De Finse violist Pekka Kuusisto laat zich niet beperken. Hij wordt geroemd om zijn frisse aanpak van het klassiek-romantische repertoire, en brengt met evenveel gemak en plezier wereldpremières. Kuusisto staat net zo lief voor een orkest als dat hij een ensemble leidt en werkt samen met jazz-, pop- en klassieke musici.

Met leden van het Concertgebouworkest brengt hij vandaag een programma dat even intiem als weids is: het bestrijkt bijna 450 jaar aan de hand van werken in diverse bezettingen.

Na een gloednieuw werk van Calliope Tsoupaki en muziek van haar jongere collega Anna Thorvaldsdottir gaan we terug in de tijd naar de renaissancemeester William Byrd. Vervolgens maken we een reuzensprong vooruit naar Stravinsky's Dumbarton Oaks en weer terug naar het eerste barokke meesterwerk dat daarvoor model stond: Bachs Derde Brandenburgse concert.

Calliope Tsoupaki: Thin Air

Nadat Calliope Tsoupaki in 1988 vanuit Griekenland naar Nederland kwam om bij Louis Andriessen te studeren, heeft ze hier een bloeiende compositiecarrière opgebouwd. Twee jaar geleden werd zij Componist des Vaderlands, een functie die Tsoupaki in staat stelt aandacht te vestigen op de hoge kwaliteit van het Nederlandse componeren, en op de actualiteit te reageren met nieuwe werken. Thin Air werd dit voorjaar geschreven voor Festivals for Compassion, een samenwerkingsverband van Europese muziekfestivals. Het werk is een ode aan de solidariteit die in de coronacrisis wordt getoond.

‘Bij het begin van de coronacrisis moesten we snel knopen doorhakken’, aldus Tsoupaki. ‘We besloten de economie stil te leggen om de zwakkeren te beschermen. Een indrukwekkend staaltje van mededogen.’ Thin Air kan gespeeld worden op een breed scala aan instrumenten. Iedere musicus kan het op elk instrument spelen, ‘net zoals iedereen op zijn eigen manier uiting kan geven aan zijn innerlijke stem van compassie.’

Op 20 juni ging Thin Air in première op NPO Radio 4 in de versies van celliste Maya Fridman, gitarist Wiek Hijmans en fagottist Thomas Dulfer.

Anna Thorvaldsdottir: Hrím

IJsland produceert al jaren een buitenproportionele hoeveelheid originele musici. Anna Thorvaldsdottir is een van de meest succesvolle van de laatste jaren. Voor haar Hrím (rijp of dauw) krijgt Pekka Kuusisto gezelschap van elf orkestleden. Samen creëren zij een ietwat duistere klankwereld, met enkele pregnante momenten, zoals waar de verglijdende harmonieën plotseling een bijna schokkend unisono bereiken. Daarmee doet het sterk denken aan de muziek van György Ligeti.

Hrím werd dan ook geschreven als commentaar op diens invloedrijke Kammerkonzert uit 1970. Ligeti laat daarin de ‘micropolyfonie’ die hem beroemd maakte – massa’s snelle noten vormen samen dichte texturen – deels los, om mondjesmaat weer traditionele elementen zoals melodieën toe te laten. Thorvaldsdottir gaat in Hrím een stapje verder: ze laat de muzikale elementen los zodat ze zich vrij kunnen bewegen. Dat ‘losse elementen in de muziek worden vrijgelaten en zich op verschillende manieren door het ensemble verspreiden naarmate het werk zich verder ontwikkelt’ ziet zij als een vorm van bevrijding.

William Byrd: Sanctus uit ‘Mass for Four Voices’ en Two Motets

William Byrd was een van de belangrijkste meesters van de Britse Renaissance. Als kind werd hij opgeleid door Thomas Tallis, met wie hij bevriend zou blijven. Als twintiger werd Byrd al benoemd tot organist van de kathedraal van Lincoln. Hoewel hij net als Tallis katholiek was en daar herhaaldelijk voor vervolgd werd, bleef Byrd in de gunst van Koningin Elizabeth I omdat hij zonder scrupules ook protestants-anglicaanse muziek schreef. In 1575 gaf de vorstin Byrd en Tallis toestemming om hun muziek te drukken, uit te geven en te verkopen. Als dank droegen de componisten een gezamenlijke bundel Cantiones sacrae aan haar op.

Uit een latere verzameling motetten die onder dezelfde naam zijn uitgegeven komen Byrds Miserere mei, Deus en Bow thine ear, O Lord (een Engelstalige versie van het latere Civitas sancti tui), die de Amerikaan Nico Muhly in 2007 bewerkte voor ensemble. Muhly deed zijn liefde voor Byrds muziek op in zijn jeugd, toen hij in een kerkkoor zong. In zijn bewerkingen blijft hij de vijfstemmige zettingen van Byrds motetten grotendeels trouw. Bow thine ear, O Lord bevat iets meer hedendaagse klanken en expressieve toevoegingen, zoals een spookachtige passage waarin de houtblazers worden geschaduwd door strijkersflageoletten en een fluisterzacht marimba-tremolo.

Pekka Kuusisto bewerkte in opdracht van de Deutsche Kammerphilharmonie eveneens muziek van de Engelse meester. Hij koos voor Byrds ‘verboden’ kant: het Sanctus uit een van de drie katholieke missen die Byrd rond 1592 componeerde voor geheime diensten. In die missen kon Byrd zijn avontuurlijke, niet zelden vernieuwende compositorische ideeën kwijt, wat goed te horen is in het Sanctus. Door een kopmotief uit The Mean Mass van John Taverner (1495-1545) als uitgangspunt te gebruiken, richtte Byrd een monument op voor zijn illustere, overigens protestanse, voorganger.

Igor Stravinsky: Dumbarton Oaks

In 1937 ontmoette Igor Stravinsky in New York het steenrijke echtpaar Mildred and Robert Wood Bliss. Een jaar later nodigde het stel hem uit op hun landgoed Dumbarton Oaks in Washington D.C. met de vraag of hij een compositie wilde schrijven ter gelegenheid van hun dertigjarig huwelijksfeest. Hij had weinig tijd, maar slaagde erin het werk op de dag van het feest te voltooien. De première van het Concert in Es groot vond nog diezelfde avond plaats. Als dank voor het in hem gestelde vertrouwen voegde Stravinsky de naam van het landgoed aan de titel toe.

Het Concert in Es groot is typerend voor Stravinsky’s ‘neoklassieke’ periode. Het is geïnspireerd op de Brandenburgse concerten van Johann Sebastian Bach en opgezet als een traditioneel driedelig concerto grosso, compleet met de contrasten tussen solistische en tutti-passages die het genre kenmerken. De hoekdelen bezitten fugatopassages die sterk aan Bach doen denken. Het werk beviel Mildred Bliss zo goed, dat ze onmiddellijk een nieuwe compositieopdracht uitvaardigde; deze zou leiden tot de Symfonie in C. Het feit dat de componist zich publiekelijk zo toegewijd toonde aan zijn Amerikaanse fans hielp het pad te effenen voor zijn emigratie naar de Verenigde Staten in 1945. ‘Dumbarton Oaks’ groeide al gauw uit tot een van Stravinsky’s populairste werken. Niet gek voor een haastig geschreven gelegenheidswerk.

Bach: Derde Brandenburgse concert

In maart 1721 zond Johann Sebastian Bach ‘zes concerten met verscheidene instrumenten’ aan Christian Ludwig, markgraaf van Brandenburg-Schwedt. In het voorwoord verklaarde Bach dat hij bij een eerder bezoek aan de mark-graaf had beloofd enkele composities op te sturen. De muziek die hij stuurde zou later bekend worden als de zes Brandenburgse concerten.

Ze bieden Bachs unieke virtuoze visie op het concert, een van de belangrijkste genres uit de Barok waarbij de afwisseling tussen solisten en het ensemble (het tutti) centraal staat. Bach verkent alle uithoeken van het genre. De muzikale vormen reiken van hofdansen tot quasi-fuga’s, en de relatie tussen de solo-instrumenten en het tutti is steeds weer anders.

Dat Stravinsky Bachs Derde Brandenburgse concert als model koos, wekt geen verbazing. De ritmische drive van de twee snelle delen doet denken aan die van zijn eigen werk. Daarnaast worden bezetting en vorm van Bachs concert beheerst door het getal drie zoals je dat eerder van een modernist uit de twintigste eeuw zou verwachten dan van een grootmeester uit de Barok.

Het werk is geschreven voor drie violen, drie altviolen, drie cello’s en basso continuo. De drie trio's spelen zowel solo als gezamenlijk. Opvallend is het ontbreken van een substantieel langzaam middendeel. De snelle delen worden van elkaar gescheiden door een Adagio van één maat dat slechts twee akkoorden bevat, een harmonische cadens die meer als bruggetje gedacht lijkt, mogelijk ter afsluiting van een niet uitgeschreven vioolcadens.