Juan Diego Flórez' favorieten: Mozart, Verdi en Rossini

tekst: Frits de Haen

Een wervelend begin, die vier minuten durende Ouverture tot Le nozze di Figaro. Bovendien een treffende opmaat tot de eerste helft van het programma, waarin Mozart centraal staat. De Nozze is de eerste van de drie opera’s die Mozart componeerde op teksten van Lorenzo da Ponte.

Die opera's hebben een centrale plaats in Mozarts muziekdramatische oeuvre. Le nozze di Figaro dateert van 1786, Don Giovanni van een jaar later en in 1790 ontstond Così fan tutte. Uit een brief aan Leopold Mozart blijkt dat zijn zoon Da Ponte had leren kennen in 1783. Die moet een kleurrijk figuur geweest zijn.

Geboren in 1749 in het Italiaanse Ceneda was Da Ponte voorbestemd tot een kerkelijke carrière. Na zijn priesterwijding in 1773 merkte hij echter al snel dat die status minder goed te rijmen was met zijn avonturiersnatuur en – vooral – zijn grote belangstelling voor vrouwelijk schoon.

Op kerkelijk gebied is sindsdien weinig meer van hem vernomen; in het genre van de opera des te meer. Mozart had aanvankelijk zijn twijfels of Da Ponte tijd voor hem zou vinden; hij schreef Leopold: ‘Wie weet of hij zijn woord kan houden – of wil! U weet wel dat die Italianen in je gezicht heel aardig zijn! – Genoeg, we kennen ze!’

Mozarts pessimistische geluiden ten spijt vond Da Ponte wel degelijk tijd en zo ontstond de Figaro. Een opera die zijn grootste triomfen overigens niet in Wenen vierde – nee, het was Praag dat helemaal verrukt ervan was. Zoals Mozart optekende: ‘Er wordt niets gespeeld, gezongen of gefloten dan Figaro’.

Le nozze di Figaro speelt op het breukvlak van het ancien régime; hoewel graaf Almaviva afstand heeft gedaan van het ‘ius primae noctis’ (het recht op de eerste nacht met de bruid van bediende Figaro), stelt hij alles in het werk om deze Susanna het bed in te krijgen. 

Le nozze kan niet los gezien worden van het sociale klimaat van die periode kort vóór de Franse Revolutie: de maatschappelijk geëngageerde toets – de adel werd immers op de hak genomen – speelde in Don Giovanni een iets minder prominente rol en is in Così fan tutte nauwelijks meer aanwezig. In Il mio tesoro, intanto vraagt Don Ottavio om zijn geliefde Donna Anna te troosten,terwijl hijzelf Don Giovanni zal wreken.

Uit een heel ander vaatje tappen de andere opera’s van Mozart die vandaag voorbij komen. Zo werd Il re pastore als ‘dramma per musica’ hoogstwaarschijnlijk in concertvorm gespeeld of hooguit semiscenisch. Idomeneo is daarentegen Mozarts eerste volwaardige ‘opera seria’ die repertoire heeft gehouden.

Hij was er dan ook heel trots op en schreef zijn vader uitgebreid over het compositie- en repetitieproces. Na de succesvolle première merkte de keurvorst van München op: ‘Mann sollte nicht meynen, daß in einem so kleinen kopf so was grosses stecke.’ 

Van minder dramatische en meer populaire snit is Die Zauberflöte, een ‘singspiel’ met gesproken dialogen. Maar lyriek is alom aanwezig, zoals blijkt uit Belmontes openingsaria Dies Bildnis ist bezaubernd schön. Dat Mozart het genre van het singspiel al eerder beoefende blijkt uit de aria Ich baue ganz auf deine Stärke: het oriëntaalse Die Entführung aus dem Serail stamt uit 1782.

Na de pauze volgt een vogelvlucht door de negentiende eeuw, waarbij de nadruk ligt op Italië. Met aan het begin Gioacchino Rossini, de belcantogrootheid van de eerste decennia van de negentiende eeuw. Giuseppe Verdi zou Rossini’s Il barbiere di Siviglia roemen als ‘de mooiste opera buffa die er bestaat’. 

Hoewel Rossini vooral geassocieerd wordt met komische opera zijn de serieuze opera's van zijn hand de laatste jaren steeds meer in de belangstelling gekomen. Een treffend voorbeeld is Otello, een opera die hij kort na de Barbiere schreef. Ze verhaalt hoe de gefrustreerde Iago zijn jaloerse Moorse bevelhebber Otello tot extreme jaloezie drijft en hoe die uiteindelijk zijn vrouw Desdemona vermoordt. 

Ook Verdi zou zich met het Shakespeare-gegeven bezighouden, maar dan zijn we inmiddels bijna zeventig jaar verder. Verdi had naam gemaakt met een patriottistisch getinte opera als Nabucco, maar ook met de op Victor Hugo gebaseerde Rigoletto, waarin we de beroemde Questa o quella-aria vinden. En met La traviata, gebaseerd op Alexandre Dumas’ La dame aux camélias.

Verdi had dat stuk in de winter van 1852 in Parijs gezien en vroeg Francesco Maria Piave een libretto erop te maken. Dumas’ toneelstuk had als onderwerp de roemruchte Parijse courtisane Marie Duplessis, die liaisons had met artiesten als Franz Liszt en Alexandre Dumas zelf.

Verdi’s verhouding met sopraan Giuseppina Strepponi veroorzaakte geroddel in het kleine Bussetto, niet alleen omdat ze pas in 1859 met elkaar zouden trouwen, maar ook omdat Strepponi in 1838 en 1841 twee onwettige kinderen had gebaard. Misschien voelde Verdi zich juist om die reden zo aangesproken door Dumas’ drama: hij associeerde Giuseppina met de outcast Duplessis (het karakter Violetta in de opera).

La traviata speelde in die ‘popoloso deserto che appellano Parigi’, de bevolkte woestijn die Parijs heet. Een stad waarin Verdi overigens vaker verbleef en waarvoor hij enkele opera’s schreef. 

Onder de Franse componisten die in de lichtstad furore maakten vinden we Jules Massenet. Hoewel hij meerdere opera’s aan het papier toevertrouwde, is Massenets beroemdste muziek wellicht de Méditation uit Thaïs: een verstild intermezzo voor de soloviool. Een groot contrast met de wat luidruchtiger Jacques Offenbach: geboren in Keulen maakte die carrière in Parijs, met als belangrijkste werk de opera die hij componeerde op vertellingen van E.T.A. Hoffmann. 

Terug naar Italië, en dan wel het diepe zuiden: Sicilië is het decor waartegen Pietro Mascagni zijn Cavalleria rusticana situeerde, een eenakter die hem onsterfelijk maakte. Het Intermezzo eruit is een meesterlijk klankbeeld, dat op treffende wijze de spanning opbouwt voor de dramatische ontknoping.

1893, het jaar dat Verdi met Falstaff zijn laatste noten op papier zette, markeert de doorbraak van een jonge componist: Giacomo Puccini vierde dat jaar triomfen met Manon Lescaut. En drie jaar later kwam daar het doorslaande succes bij van La bohème.

Het is het verhaal van een clubje jonge bevriende kunstenaars, met centraal de liefdesgeschiedenis tussen Rodolfo en zijn buurvrouw Mimi, die uiteindelijk bezwijkt aan tuberculose. Een grote scène van Rodolfo en Mimi schildert in het eerste bedrijf hoe de twee elkaar ontmoeten en hun ontluikende liefde bekennen; de aria Che gelida manina vervult hierin een sleutelrol.