Joyce DiDonato zingt EDEN met il Pomo d’Oro
Joyce DiDonato mezzosopraan/artistiek leider
il Pomo d’Oro
Maxim Emelyanychev dirigent
Manuel Palazzo acteur
groep 7 van KBS De Springplank kinderkoor
Marie Lambert-Le Bihan regie
John Torres lichtontwerp
Dit concert maakt deel uit van de serie Grote Solisten.
Zangteksten zijn gratis verkrijgbaar aan de zaal.
Hoofdsponsor Van Lanschot Kempen biedt bij dit concert een podcast aan. Deze is te beluisteren via concertgebouw.nl.
EDEN
Charles Ives (1874-1954)
The Unanswered Question
(1908/1930-35)
Rachel Portman (1960)
The First Morning of the World (2021)
Nederlandse première; gecomponeerd in opdracht van Joyce DiDonato
Gustav Mahler (1860-1911)
Ich atmet’ einen linden Duft
uit ‘Rückert-Lieder’ (1901-02)
Biagio Marini (1594-1663)
Con le stelle in ciel che mai
uit ‘Scherzi e canzonette’, op. 5 (1622)
Josef Myslivecek (1737-1781)
Toglierò le sponde al mare
uit ‘Adamo ed Eva’ (1771)
Aaron Copland (1900-1990)
Nature, the Gentlest Mother
uit ‘Twelve Poems of Emily Dickinson’ (1950)
Giovanni Valentini (1582-1649)
Sonata enharmonica (jaartal onbekend)
Francesco Cavalli (1602-1676)
‘Piante ombrose’
uit ‘La Calisto’ (1652)
Christoph Willibald von Gluck (1714-1787)
Danza degli spettri e delle furie
uit ‘Orfeo ed Euridice’ (1762)
Christoph Willibald von Gluck
‘Misera, dove son!... ‘Ah! non son io che parlo’
uit ‘Ezio’ (1751)
Georg Friedrich Händel (1685-1759)
As with Rosy Steps the Morn Advancing
uit ‘Theodora’, HWV 68 (1749)
Gustav Mahler
Ich bin der Welt abhanden gekommen
uit ‘Rückert-Lieder’
Richard Wagner (1813-1883)
Schmerzen
uit ‘Wesendonck-Lieder’ (1857-58)
Georg Friedrich Händel
‘Frondi tenere... Ombra mai fu’
uit ‘Serse’, HWV 40 (1737)
Eden Project Community Song
Seeds of Hope
geschreven door het koor van Bishop Ramsey, Londen en muzikaal samengesteld door Mike Roberts
er is geen pauze
einde ± 21.45 uur
Toelichting
Joyce DiDonato zingt EDEN met il Pomo d’Oro
Door Lonneke Tausch
Het is de hoogste tijd dat de mensheid de as van de pandemie achter zich laat en de planeet redt, aldus Joyce DiDonato, en haar project EDEN is haar manier om actie te voeren en de cruciale ommezwaai te bewerkstelligen. DiDonato kondigt EDEN aan als een theatrale en emotionele ontdekkingsreis langs de oppermachtige en mystieke aspecten van de natuur. ‘Ik wil mijn stem en visie NU inzetten om het hart van mijn luisteraars te bereiken, en ze te laten voelen hoe wonderbaarlijk onze uitgestrekte aarde is, en hoe ontzettend belangrijk onze onderlinge verbondenheid.’ De avontuurlijke Amerikaanse mezzo, die erom bekend staat haar programma’s zorgvuldig en geëngageerd samen te stellen, koos voor EDEN werken van tot heden. De afgelopen pakweg vier eeuwen bieden dan ook een weelde aan muziek voor een paradijselijk .
De oorsprong
Charles Ives’ The Unanswered Question – ondertitel ‘A Cosmic Landscape’ – is de uitgelezen opening. Het is een instrumentaal stuk, hier uitgevoerd in een arrangement voor historische instrumenten, waarbij DiDonato de solo vocaliseert. Ives bouwde zijn contemplatie over de oorsprong van het leven op uit drie contrasterende lagen. De trompet/stem stelt zeven keer, met eenzelfde vijftonige , een vraag. Een kwartet reageert steeds er en geagiteerder. De frustratie groeit, de ‘eeuwige vraag naar het bestaan’ is niet te beantwoorden, de vragende solopartij heeft het laatste woord. Onder deze dialoog leggen de strijkers een geruststellende, traag verschuivende basis die het eeuwige voortschrijden van de tijd verklankt, door Ives zelf beschreven als ‘humming softly in the distance, like the eternal music of the spheres’.
Het al niet minder filosofisch getinte The First Morning of the World is een opdrachtcompositie van Rachel Portman. Dat DiDonato in haar een partner in crime herkende, wekt geen verbazing. Eerder leverde deze Britse componiste bijvoorbeeld voor de BBC Proms van 2007 The Water Diviner’s Tale (een koorsymfonie over klimaatverandering), voor World Environment Day 2013 in Peking het waarschuwende orkestwerk Endangered en in 2019 voor de BBC Singers Earth Song met uitspraken van klimaatactiviste Greta Thunberg. De filmische kwaliteiten van Portmans muziek waren eerder al bekroond met een Academy Award voor de soundtrack bij Emma (1996) en nominaties voor The Cider House Rules (1999) en Chocolat (2000).
Naar buiten
In de zomers dat hij de drukte van muziekmetropool Wenen achter zich kon laten om in een berghut aan zijn composities te schrijven maakte Gustav Mahler dagelijks urenlange wandelingen. Hij zag de natuur als oerkracht, ze gaf hem inspiratie. DiDonato koos twee van Mahlers eren op poëzie van Friedrich Rückert (1788-1866): een over het jezelf onttrekken aan het wereldlijke gewoel, en een over hoe heerlijk het is alleen al de geur van een lindentwijg in te inademen.
Ook de Amerikaan Aaron Copland toonzette een natuurgedicht van een gerenommeerd dichter: landgenoot Emily Dickinson (1830-1886) portretteert in Nature, the Gentlest Mother de natuur als een toegewijde moeder die zelfs het meest nietige bloemetje koestert in haar liefdevolle omarming. Al meteen in Coplands eerste noten klinkt vogelgezang door.
‘So long as the human spirit thrives on this planet, music in some living form will accompany and sustain it and give it expressive meaning.’
Aaron Copland
Mathilde Wesendonck (1828-1902), echtgenote van een van Richard Wagners mecenassen en muze van de componist, schreef het gedicht Schmerzen. Hierin voert ze de zon, die iedere avond sterft maar telkens nieuwe kracht vindt om ’s ochtends weer op te komen, op als metafoor voor de menselijke omgang met beproevingen. Wagners expressieve lied is met zijn adoratie voor de almachtige natuur een toonbeeld van de Duitse .
Water en vuur
Het oeuvre van de Boheemse componist Josef Myslivecek, bevriend met de bijna twintig jaar jongere Wolfgang Amadeus Mozart en in eigen tijd beroemd in heel Europa, wordt tegenwoordig beetje bij beetje ontsluierd. De Toglierò le sponde al mare is in het Adamo e Eva de laatste aria van de Engel der Rechtvaardigheid. Hij heeft Adam en Eva zojuist verdreven uit het paradijs en dreigt de aarde van de zondige mens nog flink te zullen berechten: hij zal de kusten van de zee overspoelen, steden en volkeren vernietigen, vurige vlammen en bittere plagen verspreiden.
Onderwerp van Piante ombrose is de ontzetting van Calisto als ze een verschroeid landschap aantreft: de heuvels waren ooit zo groen, maar de schaduwrijke bomen zijn er niet meer en de wateren hebben zich teruggetrokken in hun bronnen. De aria komt uit La Calisto van Francesco Cavalli: de nimf Calisto wordt bezwangerd door de vermomde oppergod Jupiter, waarna diens vrouw Juno wraak neemt door haar te veranderen in een beer. Uit medelijden zou Jupiter Calisto en hun zoon Arcas als Grote en Kleine Beer aan het firmament zetten.
Sterren en zon, bos en bliksem
Biagio Marini’s vroege baroklied Con le stelle in ciel chi mai gaat van start vol verwondering over het mysterie van de natuur: ‘Wie heeft ooit over de sterrenhemel de zon zijn stralen zien uitstrekken? Of in een bevroren bodem een roos zien groeien? Of in storm en wind de lieflijke sterren zien twinkelen?’
De natuur is alomtegenwoordig in de Orfeo ed Euridice van Christoph Willibald von Gluck: laurier, cypressen, bloemen, mirte, valleien, maar ook schaduwen, wind, golven, grotten, afgronden en dicht struikgewas. Met zijn zang en lierspel weet Orpheus dieren, bomen, zelfs stenen te betoveren. Als zijn geliefde Eurydice aan een slangenbeet overlijdt, laat hij zijn kunsten los op de heersers van de onderwereld. Hij krijgt het voor elkaar: zij mag mee terug naar de bovenwereld, maar hij mag onderweg niet naar haar omkijken. Hij houdt dat niet vol, zij sterft ten tweeden male, hij verliest zich in wanhoop.
In Ah! non son io che parlo uit Ezio, een eerdere opera van Gluck, roept de radeloze Fulvia de hemel aan haar een bliksemschicht te sturen – als laatste redmiddel uit een nauwelijks navolgbare kluwen aan intriges.
Een krachtige aanwezigheid in het oratorium Theodora van Georg Friedrich Händel is de zon: de dageraad die in As with Rosy Steps the Morn Advancing de donkerte van de nacht verdrijft staat symbool voor de hoop op eeuwig licht. Ombra mai fu is juist een lofzang op de weldadige schaduw, namelijk die van een plataan. Deze openingsaria van de opera Serse groeide uit tot een van de grootste hits uit het vocale barokrepertoire en kreeg dan ook een ereplek als slotstuk van EDEN.
EDEN toert in 2022 en 2023 wereldwijd langs zo’n 45 podia: gerenommeerde concertzalen, maar ook locaties als de Acropolis in Athene, de marmergroeves van Carrara en de piramides van Gizeh. Naast concerten en een cd maken ook concertstreams, educatiepakketten en een documentaire deel uit van het project.
Biografie
Joyce DiDonato, mezzosopraan
Joyce DiDonato zong haar eerste Händel-, Giulio Cesare, in 2001 in Amsterdam bij De Nationale Opera. Naast haar wereldwijde bekendheid in het repertoire ontving de Amerikaanse mezzosopraan ook veel lof voor haar Mozart-interpretaties en rollen.
Haar repertoire omspant vijf eeuwen en in haar operacarrière maakte ze een ontwikkeling door van ondeugend dan wel onwetend meisje (Rosina, Cendrillon, Cenerentola) naar tragische koningin (Maria Stuarda, Semiramide, Dido), en van puber (Cherubino, Sesto) naar prins (Ariodante, Romeo).
Ze bekleedde residencies aan Carnegie Hall in New York en het Barbican Centre in Londen en nam met Yannick Nézet-Séguin aan de piano Schuberts Winterreise op. Recente highlights zijn een residency bij het Musikkollegium Winterthur en de titelrol in Händels Agrippina aan de Metropolitan Opera in New York en op cd.
Joyce DiDonato won meerdere Grammy Awards en kreeg in 2018 de Olivier Award for Outstanding Achievement in . Haar album Songplay leverde haar in 2019 de titel Female Singer of the Year op van Opus Klassik. In september 2024 kreeg ze de Concertgebouw Prijs vanwege haar uitzonderlijke bijdrage aan het artistieke profiel van Het Concertgebouw.
Joyce DiDonato volgde haar opleiding aan de Academy of Vocal Arts in Philadelphia en de young artist-programma’s van de operahuizen van Houston, San Francisco en Santa Fe.
In april 2007 debuteerde ze in de . In de debuteerde ze in december 2008. In maart 2022 deed ze de zaal aan tijdens haar meerjarige EDEN-tournee, en op 13 maart 2024 stond ze er voor het laatst. Met het Concertgebouworkest werkt Joyce DiDonato voor het eerst samen.
il Pomo d'Oro, ensemble
De naam van het in 2012 opgerichte oudemuziekgezelschap il Pomo d’Oro refereert aan de gelijknamige van Antonio Cesti uit 1666, een spectaculaire productie aan het hof van keizer Leopold I en Margaretha Theresia van Spanje. Sinds 2016 is Maxim Emelyanychev chef- en sinds 2018 is Francesco Corti vaste gastdirigent; ook concertmeester Zefira Valova leidt regelmatig orkestprojecten.
Het ensemble staat bekend om samenwerkingen met gerenommeerde zangers zoals alt Ann Hallenberg en de en Max Emanuel Cencic en Franco Fagioli, zowel in solorecitals als volledige ’s, uitgevoerd dan wel opgenomen op prestigieuze podia wereldwijd. Recente producties zijn onder meer Wagners Wesendonck-Lieder met mezzosopraan Joyce DiDonato en Händels Theodora; de opname daarvan won in 2023 de Choral Award van BBC Music Magazine.
Sinds 2023 werkt het ensemble aan een complete opname van Mozarts symfonieën, waarvan de eerste afleveringen inmiddels zijn verschenen. Il Pomo d’Oro verzorgde het Prinsengrachtconcert 2016 en debuteerde dat najaar in de Eigen Programmering van Het Concertgebouw met In War & Peace – Harmony through Music met Joyce DiDonato; de bijbehorende cd won in 2017 een Gramophone Award en de combinatie il Pomo d’Oro en Joyce DiDonato kwam terug in maart 2022 met EDEN. Het meest recente optreden was op 16 december een programma in een slechts vijfkoppige bezetting in de , als onderdeel van de Spotlight-serie van Maxim Emelyanychev.
Maxim Emelyanychev, dirigent/piano
Maxim Emelyanychev, winnaar van de Herbert von Karajan Award 2025, treedt op als , pianist, klavecinist, organist en cornettist. Na een studie piano en directie in zijn geboortestad Nizjni Novgorod vervolgde hij zijn dirigentenopleiding bij Gennadi Rozjdestvenski in Moskou.
Sinds 2013 leidt het multitalent het oudemuziekensemble il Pomo d’Oro, waarmee hij de complete symfonieën van Mozart opneemt, de aandeed in tournees van mezzosopraan Joyce DiDonato (2022) en van Jakub Józef Orliński (2023), en eerder dit Spotlight-seizoen in de stond.
In 2019 werd Maxim Emelyanychev ook chef- van het Scottish Chamber Orchestra. Sinds afgelopen september is hij bovendien vaste gastdirigent van het Swedish Radio Symphony Orchestra. Maxim Emelyanychev debuteerde bij onder meer het Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, de Münchner Philharmoniker, de omroeporkesten van Keulen en Stuttgart, het City of Birmingham Symphony Orchestra, het Tokyo Yomiuri Symphony Orchestra en het Orchestre National de France.
Met het Concertgebouworkest werkte hij in 2021, 2023, 2024 en oktober 2025. Ook in de maakt Maxim Emelyanychev carrière: hij leidde het Orchestra of the Age of Enlightenment in Händel-producties in Glyndebourne en Covent Garden, en kreeg een Gramophone Award voor zijn opname van Händels Agrippina met Joyce DiDonato.
Als pianist tourde hij met haar in Schuberts Winterreise, en zijn Mozartopnames op fortepiano zijn bekroond met een ICMA en een Choc de Classica.
Manuel Palazzo, acteur
Manuel Palazzo is vanaf jonge leeftijd opgeleid als klassiek balletdanser aan het Teatro Colón in Buenos es, in zijn geboorteland Argentinië.
Als choreograaf voor zowel moderne als klassieke dans, , theater, film en tv reist hij de wereld over.
Als danser aan de Metropolitan in New York, het Teatro Liceu in Barcelona en het Teatro Real in Madrid werkte hij met regisseurs als David McVicar, Harold Prince, Laurent Pelly en Robert Lepage. Ook was Manuel Palazzo te zien met het Carcalla Dance Theater (Beiroet), het Belgrado Nationaal Theater, de Lanonima Imperial Dance Company (Barcelona) en het Frans Cultureel Centrum in Kinshasa.
Onder zijn film- en tv-credits zijn Blood Ties van Guillaume Canet en Boardwalk Empire van Martin Scorsese.
Marie Lambert-Le Bihan, regie
Marie Lambert-Le Bihan studeerde literatuur en theater in Parijs en Bologna en was trainee aan La Scala in Milaan.
Ze ensceneerde La fille du régiment van Donizetti in Luik, Zazà van Leoncavallo bij Holland Park in Londen en La voix humaine van Poulenc voor het Buxton Festival.
Ze was assistent-regisseur bij Puccini’s Madama Butterfly aan De Munt in Brussel en bij Rossini’s La cenerentola aan de Opéra de Paris. Verder regisseerde ze onder meer La traviata (Madrid), La clemenza di Tito (Toulouse, eille, Chicago), Die Meistersinger von Nürnberg (Chicago, San Francisco) en Carmen (Glyndebourne, Göteborg).
Voor de Maggio Musicale in Florence vertaalde ze Offenbachs Vent du soir naar het Italiaans. Marie Lambert-Le Bihan werd ook geëngageerd door de Wiener Staatsoper, het Théâtre des Champs-Élysées, het Festival d’Aix-en-Provence, het Ravenna Festival en huizen in Bologna, Parma, Turijn, Genua en Palermo. Recentelijk werkte ze ook aan The Rain, een virtual-reality-film van Hee-Won Lee.
John Torres, lichtontwerp
John Torres is een in New York gevestigde lichtontwerper die werkt voor theater, mode, dans, televisie en tentoonstellingen (in onder meer MoMA New York).
Hij voorzag meerdere producties van lichtontwerpen, bijvoorbeeld Puccini’s Turandot (Teatro Real Madrid en Opéra de Paris) en Wagners Tristan und Isolde (De Munt in Brussel en Santa Fe Opera).
Bij de Los Angeles Philharmonic werkte John Torres mee aan uitvoeringen van Atlas van Meredith Monk, voor de High Line in New York City aan The Mile Long en bij de Salzburger Festspiele aan Händels Messiah. Hij werkte met Tony Bennett en Lady Gaga, Solange Knowles, Florence and the Machine en Usher.
In Parijs belichtte John Torres dansproducties van Trisha Brown (Théâtre National de Chaillot) en Lucinda Childs (Théâtre de la Ville), en hij werkte mee aan shows van Gucci, Givenchy en Bottega Veneta.