Joyce Didonato: in War & Peace – Harmony Through Music

Tekst: Lonneke Tausch, met dank aan Simon Heighes/Erato

De gestileerde wereld van de barokopera en het barokoratorium is één groot strijdtoneel, op spanning gehouden door het steeds verschuivende evenwicht tussen de krachten van goed en kwaad. Tegen de achtergrond van een mythologisch of bijbels drama volgen de personages hun hachelijke pad door de plots, die hen niet zelden verleiden tot emotionele extremen. Alleen de deugdzamen en de gelukkigen overleven tot het laatste doek valt. Vaak zien ze in de slotscène hun overwinning nog bevestigd door een lieto fine, een vredevol vooruitzicht waaraan de toeschouwers zich ook in roerige tijden kunnen vastklampen.

Tegen het einde van de zeventiende eeuw had het operagenre moeite zich staande te houden, onder vuur als het lag van de wed­ijverende interesses van het Europese publiek. De Fransen neigden steeds meer naar ballet, in Italië ­werden sterzangers zo hevig aanbeden dat opera een virtuososhow dreigde te worden – denk aan Farinelli – en in Engeland hadden theaterbezoekers vaak meer interesse voor het verhaal zelf dan voor de opera eromheen.

Eind achttiende eeuw beschreef de Engelse schrijver en criticus Dr. Samuel Johnson het verschijnsel opera als ‘an exotic and irrational entertainment which has always been combated, and always has prevailed’. En nog weer drie eeuwen later is opera nog steeds een relevante kunstvorm, die op een unieke intense manier uitdrukking geeft aan kwesties van leven, liefde, dood.

De onrust en instabiliteit in de huidige wereld laat Joyce DiDonato niet on­beroerd en ze besloot, daartoe nog eens extra gemotiveerd door de aanslagen – nu ongeveer een jaar geleden – in Parijs, om voor haar nieuwe tournee- en cd-project een stap verder te gaan. Ze greep het samenstellen van haar nieuwste selectie barokaria’s aan om een maatschappelijk discours op gang te brengen en stelt zichzelf en haar publiek de vraag: ‘In the midst of chaos, how do you find peace?’

Vol overtuiging zet de zangeres de eeuwenoude barokmuziek in ‘to help all of us find peace in our lives in a dynamic way… As I have tried to convey in this selection of music, the power to bravely tip the scales towards peace lies firmly within every single one of us.’ (Lees ook de persoonlijke toelichting van Joyce DiDonato onderaan deze pagina.)

Het concertprogramma van Joyce DiDonato valt in twee secties uiteen: de aria’s voor de pauze handelen over oorlog en (innerlijk) conflict, na de pauze gaat het er vrediger aan toe. In haar queeste naar vrede en harmonie gaf Joyce DiDonato overigens haar altijd op de achtergrond spelende musicologische nieuwsgierigheid niet op.

Ze dook drie naadloos in de thematiek passende onbekende aria’s op, die ze hun moderne wereldpremiè­re geeft: een ‘oorlogs’-aria uit de opera L’Andromaca van Leonardo Leo en twee ‘vredes’-aria’s uit de opera’s ­Attila en Attilia Regolo van een andere Napolitaanse achttiende-eeuwer, Niccolò ­Jommelli.

Voor welke gelegenheid precies Henry Purcell Dido and Aeneas componeerde weten we niet, maar het stuk beleefde een heuse revival bij de ‘Glorious R­evolution’ in 1688-89: de vreedzame overname van de troon van James II door stadhouder Willem III van Oranje-­Nassau en zijn echtgenote Maria ­Stuart, een vrede zonder oorlog.

De opera, naar een aloud verhaal van Vergilius, is voor de goede verstaander doorspekt met referenties aan die recente politieke ont­wikkelingen in Londen. Op het hoogtepunt wordt Aeneas er door heksengetover toe gebracht Carthago – en dus ook Dido – te verlaten om een nieuwe stad te gaan stichten (Rome); de door haar zo geliefde prins verlaten koningin-weduwe bezingt vervolgens haar eenzame lot met het beroemde lamento When I Am Laid in Earth.

In de onvoltooid gebleven semi-opera The Indian Queen worden de Inca’s en de Azteken van Peru en Mexico geportretteerd als buurvolkeren in oorlog. Als Incadochter Orazia gevangen gezet wordt samen met haar geliefde, de Azteekse krijger Montezuma, weet zij in They Tell Us that You Mighty Powers voorbij te kijken aan hun duistere opsluiting; hun liefde geeft haar ‘freedom in chains’.

Voorgevoelens van oorlog, en erger nog, waren rond in de dromen van ­Storgè, de vrouw van Jephtha. De Israëliet Jephtha is het titelpersonage in Georg ­Friedrich Händels laatste oratorium op een oudtestamentisch verhaal.

Hij voert zijn volk aan in de strijd tegen de Ammonieten en belooft dat hij, mochten ze de overwinning behalen, de eerste persoon die hij na de veldslag tegenkomt zal offeren. Dat dat zijn dochter Iphis zal zijn, kan op dit punt in het verhaal nog niemand weten, maar in Scenes of Horror, Scenes of Woe ziet Storgè de rampspoed al oprijzen ‘from the shades below’.

Pensieri, voi mi tormentate legt de innerlijke strijd uit die Agrippina kwelt; haar dilemma’s worden door Händel treffend verklankt in felle strijkersslagen en dissonanten, en de aria eindigt met een terugkeer van de knagende zorgen van het begin en de bijbehorende weeklachten van de hobo.

In groot contrast met de heftige emoties in beide voorgaande aria’s staat het innige Lascia ch’io pianga. De serene melodie lijkt misschien vredig, maar de context is er een van oorlog: de ontvoerde Almirena smeekt om vrijheid, een vrijheid zoals ze die kende in gelukkiger dagen, toen ze aan de vogels (door Händel vertaald naar een sopranino) en aan de bries in haar tuin haar liefde voor Rinaldo bezong (Augelletti, che cantata).

De schoonheid van de natuur als metafoor voor de puurheid van de liefde en tegelijkertijd als stilte voor de onvermijdelijke storm, in de Barok zien we het vaker. Zo ook in Crystal Streams in Murmurs Flowing uit het oratorium Susanna: Susanna zoekt de verfrissende fontein, de jasmijn en de schaduw van de pijn­bomen op. Ze ziet uit naar de terugkeer van haar man Joachim, maar zal even later – onterecht – worden beschuldigd van overspel.

In het virtuoze Da ­tempeste il legno infranto, tegen het einde van de opera Giulio Cesare, neemt Cleopatra haar toevlucht tot de veel gebezigde metafoor van een schip dat ondanks een woelige zee de veilige haven bereikt om haar blijdschap gestalte te geven over haar bevrijding uit de gevangenis van haar broer Tolomeo door haar geliefde Caesar.

Leo
In de nasleep van de Trojaanse Oorlog daagt Hectors weduwe Andromache, in het besef dat haar nog jonge zoon in gevaar is, Pyrrhus uit hem te doden – in de hoop zijn medelijden te wekken en zo het leven van haar zoon te redden. In Prendi quel ferro, o barbaro weerspiegelt de zoekende muziek van Leonardo Leo de turbulente geestesgesteldheid van Andromache, die haar emoties op en neer voelt schieten van woede naar angst, moed en moederliefde.

Jommeli
Als haar vader Attilio, de voormalige consul van Rome, na vijf jaar gevangenschap in Carthago als vrij man terugkeert, barst Attilia uit in blijdschap. De aria Par che di Giubilo uit de opera Attilio Regolo van Niccolò Jommelli is een eindeloze stroom aan jubelende coloraturen, met een orkest dat meeviert met ratelende baslijnen, plotselinge dynamische contrasten en expressieve crescendo’s. Het is de frisse, optimistische toontaal van de opkomende klassieke stijl.

The pendulum of human history has swung continuously between despair and hope, horror and bliss, chaos and tranquility. We are a restless bunch, prone to desperation, isolation and violence at some moments, and yet, mercifully, to ­generosity and compassion at others.

As a citizen of the world in 2016 the temptation to spiral down into the turmoil and pessimism that threatens to invade all corners of our lives can overwhelm me at times, and the temptation to simply give into the dispiriting din of upheaval can devastate the spirit. And yet, I’m a belligerent, proud, willing optimist.

And so I ask myself: Is it possible to find sincere and lasting peace within such deafening chaos? And if so, how do we achieve it? Is there an alternative to surrendering to the inevitable noise of our base fears, instead of choosing serenity, audaciously silencing those fears?

Creators of great art have been depicting atrocity and pandemonium side-by-side with tranquility and equanimity for centuries, boldly showing us both our brutal nature and our elevated humanity. Art unifies, transcends borders, connects the disconnected, eliminates status, soothes turmoil, threatens power and the status quo, and gloriously exalts the spirit. Art is a valiant path to peace.

With the help of Handel and Purcell, among other masterful artists, I respectfully invite you to look at the interwoven worlds of external conflict and serenity, of internal war and peace – and to contemplate where you wish to reside within yourself.

Ultimately and unquestionably the power to bravely tip the scales towards peace lies firmly within every single one of us.
And so I ask you: In the midst of chaos, how do you find peace?

Joyce DiDonato, juni 2016