Joyce Didonato: een reis door Venetië

Tekst: Erwin Roebroeks

Venetianen keren altijd terug. Hoe ver hun reis ook voert, hoe lang hun verblijf ook duurt; de verbondenheid met de lagunestad is vaak onweerstaanbaar. Venetië klinkt anders dan andere steden.

Goethe beschreef haar muzikale akoestiek in zijn Italienische Reise. Ook Venetiaanse componisten, van Andrea Gabrieli tot Luigi Nono, keerden na hun muzikale omzwervingen terug naar La Serenissima. Andersom heeft Venetië, sinds doge Andrea Gritti het eerste kunstbeleid ter wereld introduceerde, als een magneet op componisten van buiten gewerkt.

In Venetië vonden woorden als ‘concert’ en ‘opera’ (in de betekenis van muziekdrama) hun oorsprong, werd voor het eerst dynamiek aan een partituur toegevoegd, de eerste keer boosheid uitgedrukt in gecomponeerde muziek, zagen de eerste commerciële opera­huizen het levenslicht. Het concertleven zelf begon er, met Antonio Vivaldi, de enige Venetiaan in dit programma.

Ercole su’l Termodonte is een opera die Vivaldi voor Rome maakte. Dat mag verwonderlijk heten, aangezien de Republiek Venetië de meest vooruitstrevende operaplek ter wereld was en Rome een van de conservatiefste.

Echter, voor de Rode Priester kwam zijn relatie met de adel rondom de Curie als een geschenk uit de hemel. Hij had namelijk gedonder in de opera thuis. En belangrijker: hij kon zijn voor Rome onbekende succesvolle Venetiaanse muziek hercomponeren.

Het libretto van Antonio Salvi is gebaseerd op het negende van Twaalf verhalen van Hercules. Daarin krijgt Hercules de opdracht om het zwaard van Antiope, koningin van de Amazones, te bemachtigen. Antiope’s zus Hippolyte is aan het woord in beide aria’s.

In Onde chiare che sussurrate richt Hippolyte zich tot de golven, die haar woorden van lijden en verlangen mee moeten voeren naar haar idool. Het is muziek met echo, een typisch Venetiaans effect.

In Amato ben bezingt Hippolyte uiteindelijk haar liefde voor Theseus, en de vrede tussen Hercules en de Amazones wordt geboren. In Rome waren vrouwen op de bühne verboden. Daarom zongen destijds castraten. Nu zingt Joyce DiDonato zoals het in Venetië zou zijn gegaan.

Gabriel Fauré heeft ongeveer honderd ‘mélodies’ op zijn naam staan, en deze vijf zijn het gevolg van een vakantie in de lagunestad, op uitnodiging van Winnaretta Singer, de latere Prinses van Polignac. Dat korte verblijf gaf een ongekende impuls aan zijn compositorische productie. Fauré vond de stad van een adembenemende schoonheid.

De liederencyclus is gebaseerd op vijf gedichten van Paul Verlaine (1844-1896), afkomstig uit de poëzieverzamelingen Fêtes galantes en Romances sans paroles. Slechts twee liederen zijn gecomponeerd in Venetië, Mandoline en (een deel van) En sourdine.

In Mandoline symboliseert de geraffineerde muziek de mensen die onderwerp van Fêtes galantes zijn. Delicate pianoklanken bootsen het door Vivaldi zo geliefde snaarinstrument na.

En sourdine gaat over een ogenschijnlijk stabiel liefdeskoppel in een idyllisch bos, waar rusteloze akkoorden naderend onheil aankondigen. De nachtegaal aan het eind verkondigt wat al gevreesd werd.

In Green brengt de ene geliefde de andere bloemen en fruit. Het lied gaat over de verhouding tussen enthousiasme en kwetsbaarheid. In de woorden van Fauré: langzaam bewegend maar opgewonden in gevoel, gelukkig en ellendig, gretig en ontmoedigd.

Over C’est l’extase schrijft Fauré aan Singer dat hij net als in A Clymène een nieuwe vorm heeft gecomponeerd. In het tweede couplet gebruikt hij een echo van Green en in het derde couplet een echo van En sourdine. Het is wederom de echo van Venetië.

Gioacchino Rossini beschikte over een uitzonderlijke melodische begaafdheid. Die was ook nodig om Venetiaans dialect toon te zetten, omdat dat zelf een geheel eigen melodisch fenomeen is, en een krachtige taal (met nu wereldwijd verbreide woorden als gondel, getto, arsenaal en lagune). De liederen gaan over de bonte roeirace die sinds de dertiende eeuw wordt gehouden. Dartelende ritmiek en diverse tempi voor, tijdens en na de race.

Van de lichtheid van de drie liederen in Venetiaans dialect gaan we naar de scène uit de opera Otello waarin Desdemona is verlamd van angst door Otello’s ziekelijke jaloezie. Aan het einde bidt Desdemona, Deh calma, en smeekt God haar pijn te verzachten. Anders dan bij Shakespeare, speelt Rossini’s Otello zich af in Venetië. Daar beland je door deze aria direct.

De Three Songs of Venice zijn een subtiele toonzetting van teksten van Nancy Bush (1907-1991) voor mezzosopraan Janet Baker. Het is hoorbaar dat de componist tevens zanger en pianist was. Michael Head trad op in eenmansrecitals, als overtuigend vertolker van zijn eigen muziek. De Three Songs of Venice gingen in 1977 in première tijdens een benefiet voor het behoud van de stad, ongelukkigerwijs een jaar na de dood van Head.

In The Gondolier klinkt wederom een echo, ditmaal van de roep van de gondelier. St. Mark’s Square is een muzikale impressie van het indrukwekkende en drukke plein, inclusief een nabootsing van duiven op de piano. Rain Storm is melancholie, vergankelijkheid en toekomst in een. De liederen zijn melodisch eenvoudig en harmonisch behoudend, maar vol vakmanschap. Aan het eind toont Head ambitie door de toonzetting van de woorden ‘A city more beautiful than any other’.

Reynaldo Hahn was schrijver, dirigent, componist – en verliefd op Venetië. Hij bezocht de stad geregeld, verbleef er met Marcel Proust en de Prinses van Polignac. Ook hij toonzette een tekst in Venetiaans dialect. De cyclus bestaat uit zes liederen, waarvan Joyce DiDonato er vijf zingt. Hahn noemde de liederen vulgair én sentimenteel, banaal én cosmopolitisch. Eigenlijk gaan ze over de Venetianen, die weten wat vreugde is. De in Venezuela geboren Fransman met een Duitse vader zet hier een Venetiaanse volksmuziekstijl naar zijn hand. Dat is niet verwonderlijk. Waar de wereld elkaar ontmoet, is het echte Venetië.