Joshua Bell in Mendelssohns vioolconcert

Bekend is dat Ludwig van Beethoven een enorme bewondering had voor Johann Wolfgang von Goethe. En dat die bewondering niet wederzijds was. In elk geval moest de grote componist, die sympathiseerde met revolutionaire denkbeelden, zich wel aangetrokken voelen tot Goethes drama over een belangrijke verzetsheld uit de Nederlanden.

Trouwens, toneelstukken en opera’s waarin helden in opstand kwamen tegen wrede onderdrukkers waren destijds sowieso in de mode. Zie ook Beethovens opera Fidelio, waarin Leonore haar Florestan uit de gevangenis bevrijdt. De ‘Leonore’ van graaf Egmont heet Clärchen. Maar zij kan niet verhinderen dat haar geliefde tijdens de Tachtigjarige Oorlog door soldaten van de Spaanse hertog van Alva op de Grote Markt in Brussel ter dood wordt gebracht.

Beethoven ontving in 1809 het verzoek dit toneelstuk van Goethe van passende muziek te voorzien. De ouverture geeft in een notendop de inhoud van het drama weer. Zo toont de begin-episode door middel van akkoorden als vuistslagen de onverzettelijkheid van de wrede machthebber. Hierop volgt een allegro dat zowel de strijdlust van Egmont als de toewijding van zijn geliefde lijkt te beschrijven.

De executie gaat niet zoals bij Hector Berlioz twintig jaar later (Symphonie fantastique) gepaard met tromgeroffel, maar met twee hoge noten van de strijkers aan het einde van een frase, gevolgd door stilte. De strijd gaat echter door. Jubelende klanken brengen vervolgens de boodschap over dat de overwinning die de held niet meer heeft mogen meemaken nabij is.

Tekst: Michiel Cleij

Het beroemde rijtje van Duitse vioolconcerten – Ludwig van Beethoven, Felix Mendelssohn, Max Bruch en Johannes Brahms – zou veel homogener zijn als dat van Mendelssohn er niet tussen had gezeten. Je kunt zeggen dat alle vier de concerten uniek zijn (helemaal waar), of dat ze onvergelijkbaar zijn (niet waar), of dat Beethoven er als Weense Klassieker buiten valt (de anderen behoren strikt genomen tot de Romantiek).

Maar Beethoven, met zijn karakteristieke neiging om van de solopartij een heroïsch en bezwerend betoog te maken, is zo overduidelijk een voorbode van de Romantiek dat Mendelssohns concert eigenlijk ‘klassieker’ is: een akoestisch lijnenspel van afgewogen proporties. Pure muziek, geen spoor van die typisch negentiende-eeuwse zelfbewustheid van kunstenaars.

Dat wil uiteraard niet zeggen dat Mendelssohns Vioolconcert in e klein een ouderwets stuk is. De verhouding tussen solist en orkest is hier opnieuw gedefinieerd, als een hecht symfonisch weefsel in plaats van een ‘competitie’ tussen elkaar uitdagende partijen.

Nieuw is ook de vorm: de drie delen vloeien in elkaar over op een volstrekt logische manier, maar zonder dat de aandacht verslapt. De eerste overbrugging is een fagotnoot die na het slotakkoord van deel één blijft doorklinken en de loper uitrolt voor het statige middendeel. Dat Andante mondt op zijn beurt uit in de openingsmaten van de finale – waarvan het thema een sluwe vermomming van het hoofdgegeven uit deel één is.

Het is precies dat spontane, of noem het vrij stromende, dat dit vioolconcert zo’n aantrekkelijk stuk maakt voor zowel publiek als musici. Het is óók de reden waarom er altijd critici zijn geweest die Mendelssohn betichtten van routineus, bloedeloos maakwerk – of die hem, zoals Claude Debussy deed, ‘een brave notaris’ noemden.

Tekst: Henriëtte Sanders

Ludwig van Beethoven was een vurig natuurliefhebber en hield veel van wandelen in een landelijke omgeving. De inmiddels bijna dove componist schreef in 1815: ‘Mein unglück­seliges Gehör plagt mich hier nicht.’

Zijn vijfdelige Zesde symfonie in F groot heeft landelijke rust en weldadige natuur als hoofdthema en schildert vijf plattelandsstemmingen: het ontwaken van opgewekte gevoelens bij aankomst op het platteland, een scène bij de beek, het vrolijk samenzijn van plattelandsbewoners, onweer en storm, en ten slotte het gezang van herders, blij en dankbaar na de storm. Vandaar de bijnaam ‘Pastorale’.

De hoofdtoonsoort is F groot, die vaak werd gebruikt in composities die in verband stonden met natuur en platteland. Het eerste deel wordt gekenmerkt door bourdons, bastonen die lang blijven liggen, waardoor herinneringen gewekt worden aan een doedelzak of een draailier. Het is een beproefd middel om een compositie pastorale kleuring te geven.

De ‘murmelfiguren’ in de strijkers in het tweede deel doen denken aan kabbelend water, en het gezang van de nachtegaal wordt verbeeld door de fluit, de roep van de kwartel door de hobo en de koekoek door de klarinet. Beethoven liet ten overvloede de vogelnamen bij hun motieven in de partituur noteren.

Ook bij de houtblazersthema’s en de uitgelaten dansmotieven in het Lustiges ­Zusammensein zien we het tafereel voor ons. Schitterend is weergegeven hoe de boeren aan het begin van het onweersgedeelte, dat direct op dit scherzo volgt, zich bij het eerste rommelen van de donder (cello’s, contrabassen) snel en angstig uit de voeten maken.

En ook het spannende vierde deel, Beethovens symfonische onweersbui in f klein, met blikseminslagen en gierende windvlagen – met de piccolo in de hoofdrol – vormt een bijna aanschouwelijke voorstelling. Als schalmeien luiden de klarinetten het vijfde deel in. Hun thema wordt overgenomen door de hoorns.

De première van de symfonie in december 1808 in het Theater an der Wien, gegeven door een orkest van beroeps- en amateurmusici, maakte deel uit van een vier uur durend monsterconcert.

De uitvoering van de werken was door ontoereikende repetitietijd gebrekkig, maar ontlokte aan de aanwezige componist Johann Friedrich Reichardt toch de opmerking dat ieder deel van de Zesde ‘voll lebhafter Malereien und glänzender Gedanken und Figuren’ zat.

Ondanks de beeldende ‘Malereien’ stond Beethoven toch niet achter de in zijn tijd vooruitstrevende tendens om buitenmuzikale thema’s in muziek uit te drukken. Gelet op de ‘heitere Empfindungen’ in de titel van het eerste deel, wordt de bedoeling van Beethoven met de ‘Pastorale’ duidelijk: ‘mehr Ausdruck der Empfindung als Malerei’. Met andere woorden: meer een uitdrukking van de gevoelens die door de diverse scènes van het platteland opgewekt worden, dan toonschildering.