Joshua Bell & Academy of St Martin in the Fields: Saint-Saëns

Joshua Bell brengt met zijn ensemble een gevarieerd programma, waarin negentiende en twintigste-eeuwse werken elkaar afwisselen. Toch is het lastig te horen wat uit welke eeuw komt. Prokofjev houdt ons voor de gek met een klassieke symfonie, terwijl Saint-Saëns’ vioolconcert vurig en vooruitstrevend klinkt. Het stuk van Barber zal vast een belletje doen rinkelen zodra u het hoort. Het is in korte tijd tot de klassiekers gaan behoren, terwijl het nog geen eeuw oud is. Een jeugdwerk van Bizet – in klassieke vorm – sluit het concert af.

Prokofjev: Eerste symfonie 

Sergej Prokofjev was pas 26 toen hij zijn eerste symfonie publiceerde, die hij ‘De Klassieke’ noemde. Dat was een bijnaam waar hij meerdere redenen voor had: omdat hij de symfonie in de klassieke stijl van Joseph Haydn schreef was het simpelweg een logische ondertitel, al deed hij het naar eigen zeggen ook om te provoceren (het is hoorbaar geen échte klassieke symfonie); en ook omdat hij hoopte dat het werk uiteindelijk een klassieker zou worden. 

Prokofjevs Eerste symfonie is uiteindelijk een soort miniatuursymfonie geworden. Hij duurt minder dan een kwartier, wat zelfs voor een klassieke symfonie erg kort is. In deze minieme ruimte weet Prokofjev ons alle onderdelen van een klassieke symfonie voor te schotelen. Hij begint met een Allegro in sonatevorm, dat inderdaad erg klassiek klinkt voor Prokofjev, die in veel van zijn andere werk een echte modernist was.

Toch klopt niet alles: af en toe wordt er een tel weggelaten, en de reprise start in de verkeerde toonsoort. Kleine knipoogjes naar de twintigste-eeuwse luisteraar zijn het, maar omdat Haydn ook wel hield van dat soort muzikale grapjes, kan het ook worden gezien als een extra Haydn-verwijzing. 

Het langzame tweede deel is elegant en ingetogen, en vormt daardoor een contrast met het energieke en vrolijke eerste deel. De Gavotte die erop volgt is een van de kortste symfoniedelen ooit geschreven.

Deze vrolijke dans dooft snel uit en de climax volgt pas in het laatste snelle deel, dat ook het meest virtuoze deel van de symfonie is. Let vooral ook op de orkestratie: Prokofjev koos er bij uitzondering voor om de symfonie te schrijven zonder piano aan zijn zijde. Dat zou zorgen voor ‘duidelijkere en helderdere orkestrale kleuren’, zo lezen we in zijn autobiografie.

Camille Saint-Saëns schreef zijn Derde vioolconcert in b klein, opus 61 voor de Spaanse violist Pablo de Sarasate. Hij schreef al eerder werken voor hem, waaronder zijn Tweede vioolconcert. Sarasate was een virtuoos, maar dit derde en tevens laatste vioolconcert is minder technisch dan Saint-Saëns’ twee eerdere vioolconcerten.

Hij keert in dit concert terug naar een vorm met drie afzonderlijke delen, waar zijn vorige vioolconcerten minder duidelijk afgebakende delen hadden. De viool laat in het eerste deel bijna direct van zich horen: Saint-Saëns laat de langzame introductie die we vaak bij eerste delen van een soloconcert zien achterwege. De toonsoorten in dit werk liggen ver uit elkaar.

Het eerste thema van het eerste deel staat in b klein, terwijl het tweede deel begint in Bes groot. Qua karakter zijn de delen al even contrasterend. Het eerste deel is vurig, met Spaanse invloeden, het Andantino serieus en contemplatief, met veel oog voor detail georkestreerd. Ongebruikelijk is dat het laatste deel juist wél een langzame introductie heeft; hierna volgt een uitbundig en beweeglijk slot, Allegro. 

Samuel Barbers Adagio for Strings, opus 11 wordt gezien als een van de droevigste stukken ooit geschreven. Barber schreef het eigenlijk als deel voor een strijkkwartet, maar toen hij doorhad hoe goed het was gelukt, arrangeerde hij het voor strijkorkest. Het groeide in de afgelopen decennia uit tot een werk voor herdenkingen, begrafenissen en sterfscènes in films.

In dit melancholische werk weet Barber met zeer weinig muzikaal materiaal de luisteraar te beroeren. Het thema is een eenvoudige stijgende lijn die in eerste instantie door de eerste viool wordt gespeeld, begeleid door zachte akkoorden in de andere strijkers. Onder de oppervlakte smeult echter iets: de akkoorden klinken niet vredig of lieflijk.

Ook de eerst hoopvol stijgende lijn stelt snel teleur voor wie hoopt op een opbeurend stuk muziek. De melodie lijkt nooit zijn top te bereiken en altijd nog hoger te willen reiken. Het eerste thema komt nog enkele keren terug, waarbij Barber zowel in dynamiek als in textuur naar een hoogtepunt toe werkt.

Pas na ruim driekwart van het werk ontstaat na de hartverscheurende climax eindelijk een harmonisch rustpunt. Doordat Barber zo weinig harmonische rustpunten gebruikt, en doordat de cadens aan het einde van het werk imperfect is, blijft de luisteraar verlangen naar een oplossing. Dit onvervulde verlangen veroorzaakt het diepdroevige gevoel dat velen krijgen van dit Adagio for Strings.

Georges Bizet zag zijn eigen Symfonie in C groot als een echt jeugdwerk (hij schreef het op zijn zeventiende) en publiceerde het niet. Jaren na zijn dood dook het op, en het werd uiteindelijk pas in 1935 voor het eerst gespeeld.

Sindsdien is het een van zijn meer gespeelde orkestwerken. In dit vroege werk horen we duidelijk invloeden van Charles Gounod terug, bij wie Bizet indertijd studeerde. Voor de geoefende luisteraar zijn de overeenkomsten met Gounods Symfonie in C groot duidelijk hoorbaar.

Wellicht dat Bizet zijn eigen symfonie dus niet wilde publiceren om de strijd met zijn leermeester niet aan te gaan. Hoewel we hier te maken hebben met een schoolopdracht, klinkt de muziek absoluut niet schools, maar al behoorlijk volwassen. De thema’s zijn sterk en helder, en de vorm is klassiek maar nooit saai of voorspelbaar.