Jörgen van Rijen en Camerata RCO: Pärt en Bach

Arvo Pärt een Johann Sebastian Bach van deze tijd? Het klinkt haast aanmatigend. Toch is de directe relatie tussen de Estse tachtiger en de barokke Thomascantor een reden voor trombonist Jörgen van Rijen, solotrombonist van het Koninklijk Concertgebouworkest om beide componisten bijeen te brengen.

De relatie is zo hecht dat hij voorbij de vergelijkbare mathematische constructie en de voorliefde voor het religieuze gaat. Vandaar dat het hele programma in het verlengde van Pärts Fratres is opgebouwd rond het idee van broeders of zelfs letterlijk broers. Zo waren Alessandro en Benedetto Marcello, van wie Bach respectievelijk een hoboconcert en een vioolconcert bewerkte, broers van elkaar.

En zo schreef Wolfgang Amadeus Mozart zijn Allegro voor klarinet, bassethoorn en strijktrio, KV 580b voor de broers Johann en Anton Stadler en componeerde Felix Mendelssohn zijn Konzertstücke, opus 113 en 114 voor vader en zoon Heinrich en Carl Baermann – beiden uitstekende klarinettisten. 

Pärt: Fratres, Pari intervallo en Vater unser

Arvo Pärt geldt als de peetvader van de Nieuwe eenvoud of de Nieuwe spiritualiteit. Het werk van Pärt is in tegenstelling tot dat van Johann Sebastian Bach inderdaad ‘eenvoudig’ in die zin dat het voor de luisteraar bijzonder navolgbaar is door de heldere melodielijnen en een dito harmoniek. Pärt kwam tot zijn ‘vereenvoudiging’ nadat hij zich niet meer thuis voelde bij de naoorlogse avant-garde. Vanaf 1976 domineren gregoriaans aandoende melodieën en kale, haast middeleeuwse meerstemmigheid zijn werk. Pärt vatte zijn stijl zelf samen als tintinnabuli, wat zoveel betekent als ‘klokjes’.

De eerste werken van deze ‘coming out’ waren onder andere Pari intervallo en Fratres (‘Broeders’), dat zo’n eigen leven ging leiden dat er inmiddels vele door de componist geautoriseerde versies van bestaan. Voor Gidon Kremer schreef Pärt een versie voor viool en piano. De hiervan afgeleide versie voor cello en kamerorkest stond weer model voor de bewerking die Jörgen van Rijen ervan maakte.

Ook het even mathematische Pari intervallo voor vier niet-gespecificeerde stemmen of instrumenten paste Van Rijen aan met goedvinden van de componist. In dit werk komt vooral de religieuze Pärt aan bod. In de jaren tachtig moest het christendom in de Baltische Staten door de sovjetonderdrukking nog steeds in bedekte termen beleden worden. Pärt gebruikte daarom niet de tekst van Psalm 137, maar zette de melodie ervan vierstemmig in lange, trage lijnen. Als vocalisten het werk uitvoeren zingen zij alleen klinkers. De gebruikte klinkers zijn die van de woorden ‘kyrie eleison’. In de versie met de trombone in de hoofdrol moeten die er uiteraard bij gedacht worden. 

Het Vater unser schreef Pärt in 2005 voor jongenssopraan en piano. De strenge mathematiek van de eerdere werken is hier verdwenen, al blijft de eenvoud van de begeleidende stemmen aanwezig. Op verzoek van Andreas Scholl arrangeerde Pärt dit korte werk in 2013 voor countertenor en strijkers. Deze versie nam Jörgen van Rijen als basis voor zijn bewerking, die volgens hem niet veel meer inhoudt dan het spelen van de vocale partij op de trombone. 

Mozart: Allegro

Wolfgang Amadeus Mozart was goed bevriend met de klarinettist en zijn medebroeder bij de vrijmetselarij Anton Stadler. Voor hem schreef hij onder andere het beroemde Klarinetconcert in A groot, KV 622 en het even geliefde Klarinetkwintet in A groot, KV 581. In de tijd dat Mozart het klarinetkwintet schreef componeerde hij ook een Allegro in F groot voor Anton Stadler en diens eveneens klarinet spelende broer Johann. Het charmante stuk bleef onvoltooid liggen. In de jaren zeventig van de vorige eeuw voltooide de onlangs overleden musicoloog en Mozartspecialist Franz Beyer het werk. 

Bewerkingen van Bach 

Maakte Pärt van onder andere Fratres meerdere versies, voor Johann Sebastian Bach was het bewerken van eigen en andermans composities vanzelfsprekend. Het was een manier om bepaalde muziek naar de huiskamer te transformeren en om de stijl van anderen in de vingers te krijgen. Zo hield hij zich in de tijd dat hij in Weimar werkzaam was (1708-17) uitvoerig bezig met de soloconcerten van vooral zijn Italiaanse collega’s.

Bach was enorm geïntrigeerd door het destijds nieuwe soloconcert, de dynamische snel-langzaam-snel-vorm en de lichtvoetige Italiaanse tongval. Het werk van Antonio Vivaldi was favoriet, maar ook de concerten van de broers Alessandro en Benedetto Marcello ontsnapten niet aan de -herinterpretatie van de Duitse grootmeester. Bach transformeerde zo in de jaren 1713-14 diverse concerten tot aansprekende orgel- en klavecimbel-werken (BWV 592-596 voor orgel en BWV 972-987 voor klavecimbel), waarbij hij het stemmenweefsel soms verrijkte en de melodie van de solo-partij voorzag van briljante versieringen.

De praktijk om deze bewerkingen van Bach weer terug te vertalen naar de oorspronkelijke concerten voor een solo-instrument en orkest heeft al veel moois opgeleverd. Zo is het Hoboconcert van Alessandro Marcello mede dankzij Bachs klavecimbelbewerking BWV 974 een van de bekendste hobo-concerten uit de Barok geworden. De versieringen in de solopartij zijn doorgaans de versieringen die Bach voorschreef.

Jörgen van Rijen paste deze vertaalslag niet alleen toe op het Hoboconcert van Alessandro Marcello en het Vioolconcert in D groot van Vivaldi, maar ook op een verloren gewaand Vioolconcert in e klein van Benedetto Marcello. De orkestpartijen van dit concert zijn overgeleverd, maar de solopartij voor de viool is tot op heden nog niet gevonden.

Van Rijen, die voor de uitvoering van deze barokconcerten kon rekenen op het advies van oudemuziekspecialist Jan Willem de Vriend, baseerde zich met de kennis van de orkestpartijen op Bachs klavecimbelbewerking BWV 981 om de solopartij te destilleren en deze naar de trombone te vertalen. Zo blaast de trombonist een verloren gewaand barokconcert nieuw leven in.  

Mendelssohn: Konzertstücke

In de late jaren twintig van de negentiende eeuw raakte Felix Mendelssohn bevriend met de briljante klarinettist Heinrich Baermann en zijn zoon Carl. Toen de Baermannen in 1832 tijdens een concerttour Berlijn aandeden waar Mendelssohn woonde en studeerde, vroeg de componist de heren om bij hem thuis zijn favoriete gerechten te maken: Dampfnudeln (gestoomde zoete knoedels) en Rahmstrudel (roomstrudel). Als tegenprestatie verwachtten de Baermannen een stuk voor klarinet, bassethoorn en piano.

Het Konzertstück in f klein, opus 113 met de ondertitel ‘De slag nabij Praag! Grand duet voor Dampfnudeln en Rahmstrudel, klarinet en bassethoorn’ klonk tijdens het diner. Een maand later kregen vader en zoon Baermann ook een Konzertstück in d klein, opus 114 toegestuurd met in de opdracht het volgende vrolijke advies: ‘Doe ermee wat je goeddunkt. Als je het niet kunt gebruiken, gooi het in het vuur. Als je het wel kunt gebruiken, schrap en voeg toe en maak er iets plezierigs van.’