Jörgen van Rijen en Alma Quartet: Mirrored in Time

Hoewel de geschiedenis van de trombone teruggaat tot de vijftiende eeuw, is het kamermuzikale repertoire voor het instrument uitermate beperkt. ‘Vooral in de klassieke en romantische periode, de tijd dat de kamermuziek tot grote bloei kwam, is er door de grote componisten geen kamermuziek voor trombone geschreven,’ constateert trombonist Jörgen van Rijen. ‘Er zijn wat barokstukjes en er is nieuw repertoire uit de laatste zestig jaar, maar er ligt een groot gat.’

Dat gat wil de solotrombonist van het Concertgebouworkest nu opvullen in samenwerking met het Alma Quartet. ‘Als je dan toch aan het werk gaat, waarom dan niet meteen beginnen bij de koning van de kamermuziek, het strijkkwartet,’ aldus Van Rijen. Het resultaat is Mirrored in Time, een programma dat vertelt hoe het had kunnen zijn en hoe het nu is in prachtige bewerkingen en nieuw werk dat mede tot stand kwam met steun van Het Concertgebouw Fonds, de Foundation Concertgebouworkest en het Fonds Podiumkunsten.

Nieuw, met rockinvloeden

Mirrored in Time laat zich lezen als een grote boogvorm die begint en eindigt met een bewerking van een hedendaags werk waarin invloeden uit de rock- en popmuziek een grote rol spelen. In 2020 schreef Bryce Dessner – niet alleen componist van vele klassieke werken en filmscores, maar ook gitarist van rockband The National – een tromboneconcert voor Jörgen van Rijen. Speciaal voor dit concert bewerkte de componist het ‘groovy’ eerste deel van het concert tot Fragment 1 voor trombone en strijkkwartet. Het begint met een ritmisch patroon op één noot en ontwikkelt zich tot een rockend, dansachtig thema.

Chiel Meijering schreef in 2012 Rock that Flute! voor de Eagle, een vijf jaar eerder ontworpen blokfluit met kleppen en een metalen labium, en strijkorkest. Op verzoek van Jörgen van Rijen bewerkte hij het werk vol rock­invloeden tot Rock that Trombone!.

Paren

Tussen deze twee pijlers die de hedendaagse stand van zaken van de trombonemuziek vertegenwoordigen, staan vijf paren van werken die bestaan uit een arrangement van een bestaande compositie uit vervlogen tijden en een recent of geheel nieuw werk dat daar op een of andere manier bij aansluit.

Zo kreeg de Amerikaanse componist Nico Muhly het verzoek om het luitlied I Saw My Lady Weep van de zestiende-­eeuwer John Dowland te bewerken en een nieuw werk te schrijven waarin dit lied een rol speelt. All Perfections Keep is een serie variaties geworden over I Saw My Lady Weep waarin de taal van Dowland en de invloeden van de hedendaagse popmuziek perfect samengaan.

Achteruit

Al eerder bewerkte Geert van Keulen, voormalig basklarinettist van het Concertgebouworkest, de pianopartij van Robert Schumanns Fantasiestücke voor klarinet en piano, opus 73 voor strijkkwartet. De klarinetpartij bleek geheel in de geest van Schumann eenvoudig te vertalen naar de trombone.

‘Eén keer in de week ondernam Schumann een tocht naar het standbeeld van Beethoven’

Naast dit kamermuziekwerk van Schumann staat Schumann’s Last Procession van Martijn Padding, ooit een leerling van Van Keulen. Padding schreef het werk in 2008 voor contrabastrombone en harp en bewerkte het nu voor trombone en strijkkwartet.

‘Schumann’s Last Procession heeft te maken met Schumanns periode in een inrichting,’ verklaart Van Rijen. ‘Eén keer in de week ondernam hij een tocht naar het standbeeld van Beethoven in Bonn. De begeleidende verpleegster zei destijds dat Schumann zó langzaam liep dat het leek op achteruit lopen.’ Dat idee gebruikte Padding. Hij baseerde zich op een extreem vertraagd harmonisch schema van een lied van Schumann dat hij in omgekeerde vorm presenteert.

Volksmuziek

Erik Saties Gnossienne nr. 1 en ­Fadenschein van Florian Maier zijn voor Van Rijen aan elkaar verbonden omdat beide werken de sfeer uitstralen van ‘een imaginaire volksmuziek uit een niet bestaand land’. Maier is in zijn werk zeer beïnvloed door verschillende vormen van volksmuziek en gebruikt in Fadenschein een techniek uit de Roemeense volksmuziek waarmee de strijkinstrumenten bespeeld worden met een enkele geharste haar. ‘Het geeft eerst het effect van een breekbare glasharmonica en vervolgens ontwikkelt het werk zich tot een swingende volksdans.’

Ook Syracuse Blues van JacobTV (het pseudoniem van de Nederlandse componist Jacob ter Veldhuis) en La chanson du pêcheur van Gabriel ­Fauré zijn in zekere zin op volksmuziek gebaseerd. In de klaagzang van Fauré, op een tekst van Théophile Gautier (1811-1872), bezingt een visser als in een Frans volksliedje de tragische dood van zijn vriendin. En in ­Syracuse Blues zijn het de marktkoopmannen van het Siciliaanse Syracuse die op tape met hun karakteristieke zangerige stemmen de verse vis aanprijzen. Daarboven klinkt een schrijnende elegie, een ware aanklacht tegen de overbevissing.

De oorspronkelijke versie voor orkest stamt uit 2009. Later bewerkte de componist het werk voor verschillende bezettingen, zoals nu voor trombone en strijkkwartet.

Bulgarije

Het koppel Béla Bartók en Dimitar Bodurov ten slotte representeert een oudere respectievelijk een recentere wijze van omgang met de volksmuziek. Speciaal voor Van Rijen en het Alma Quartet arrangeerde Bodurov twee delen uit Bartóks Mikrokosmos: Bulgaars ritme (I) en het tweede van de Zes dansen in Bulgaars ritme.

De Bulgaarse jazzpianist en componist Bodurov maakt in zijn eigen composities veel gebruik van opnamen van traditionele Bulgaarse koormuziek die hij op verschillende manieren verwerkt. In Inner Voices vormen samples van deze koormuziek een achtergrond waartegen Bodurov zijn eigen noten afzet. Net als het werk van Bartók vormt het oeuvre van Bodurov zo een ‘database van Bulgaarse volksmuziek’. Het toont eens te meer dat Mirrored in Time een programma is met een staalkaart aan stijlen dat in klank samenvat hoe het voor de trombone had kunnen zijn en nu is.