Jordi Savall leidt het Concertgebouworkest

Frankrijk door Bachs verrekijker

Het lijkt misschien een paradox: Bach was een kosmopoliet die nooit een voet buiten Duitsland zette. Toch was hij zeer goed op de hoogte van wat er speelde in buurland Frankrijk, maar natuurlijk ook Italië en zelfs Engeland. Dat was dankzij de enorme bibliotheek die hij bijeen sprokkelde, met muziek van voorbije eeuwen, maar ook van de nieuwste modestukken van Franse, Italiaanse en Duitse makelij.

Zo zijn Bachs vier orkestsuites een afspiegeling van de muzikale modes aan het Franse hof waar balletmeester en hofcomponist Jean-Baptiste Lully de scepter zwaaide. Bach opent de Derde orkestsuite dan ook met een plechtige gepuncteerde ouverture, laat een snel fugatisch gedeelte volgen, en sluit af met het langzame begindeel. Franser kan het bijna niet.

Het vervolg is een vrije opeenvolging van dansen en karakterstukken met Franse titels, waaronder de bekende ontroerende en verstilde Air. Een extra feestelijke karakter krijgt de suite door de instrumentatie met trompetten en pauken. Het is daarom niet vreemd dat Bach het openingsdeel gebruikte als inleiding bij de stralende kerstcantate nr. 110 waar hij het koor psalm 126 vers 2 laat zingen: ‘Toen waren onze monden gevuld met gelach en gezang.’

Briljante zwanenzang van Rameau

De belangrijkste Franse tijdgenoot van Bach en Händel, Jean-Philippe Rameau, was aanvankelijk het briljante brein achter muziektheoretische werken en composities voor klavecimbel. Maar op zijn vijftigste bekeerde hij zich volledig tot het Franse muziektheater en domineerde dat zo sterk, dat er in 1749 een regeling werd getroffen: in de Parijse Opéra mochten jaarlijks ‘slechts’ twee van zijn werken op de planken gebracht worden, om Rameaus collega’s niet te veel te ontmoedigen.

In zijn zwanenzang Les Boréades volgde Rameau het Griekse mythologische verhaal over de liefde van koningin Alphise voor een vreemdeling genaamd Abaris. De koningin is echter gedoemd tot een gearrangeerd huwelijk met een afstammeling van Boreas, de god van de noordenwind. Tot woede van Boreas bedankt de koningin daarvoor. Hij ontketent een enorm onweer en sleurt haar mee naar het rijk van de onderaardse winden. Het is te horen in ‘Les Vents’ (De Winden, deel van de Ouverture) waar violen en fluiten in een suizend c klein enorme crescendo’s aanjagen en de lage strijkers maar blijven beuken met hun lawaaierig herhaalde tonen.

Met hulp van de god Apollo weet Abaris de gekwelde koningin Alphise te bevrijden. Hij blijkt zowaar een kleinkind te zijn van Boreas! Het stel mag na alle verwikkelingen ten slotte trouwen. Veel van de gebeurtenissen op het podium zijn te volgen in de instrumentale gedeelten van de opera, zoals de jachtscène aan het begin, die al in de Ouverture wordt aangekondigd door hoornsignalen. Ook zijn er fraaie rollen weggelegd voor fluiten, klarinetten en fagotten. Een machtig stuk virtuoze orkestratiekunst van een tachtigjarige!

Londense hommage aan Corelli

Natuurlijk was Händel niet de enige buitenlandse musicus die zich in Engeland vestigde. Behalve de Nederlanders Willem de Fesch en Pieter Hellendaal waren het vooral Italianen, onder wie viool­virtuoos en componist Francesco Geminiani, geboren in Lucca en een leerling van de fameuze violist Arcangelo Corelli uit Rome. Als een eerbetoon aan zijn grote voorbeeld gaf Geminiani vanaf 1726 Twaalf concerti grossi uit die waren gebaseerd op de geruchtmakende Vioolsonates, opus 5 van Corelli.
Het twaalfde concert is gebouwd op een van de bekendste thema’s uit de muziekgeschiedenis, La Follia, of in het Spaans La Folia (‘gekte, razernij’). Wat bij Corelli een extreem virtuoos vioolsolostuk was, werkte Geminiani uit tot een genadeloze exercitie voor strijkorkest. Het Concerto grosso in d klein bestaat uit het foliathema met 25 variaties.

Koninklijk vuurwerk

Veel muziek van Händel heeft zijn roem te danken aan belangrijke gebeurtenissen in de Europese en Engelse politiek van zijn tijd, zoals het Utrecht Te Deum en Jubilate. Ze waren bedoeld als eerbetoon aan de politieke macht, als triomf­geschal na een gewonnen oorlog, of als een muzikale omlijsting van officiële feestelijkheden. Zo ook zijn Music for the Royal Fireworks.

Met de Vrede van Aken kwam in 1748 een einde aan een langdurige en bloedige oorlog waarin koning George verwikkeld was: de Oostenrijkse Successie-­oorlog. Voor die gelegenheid werd in april 1749 een reusachtig vuurwerk afgestoken in Green Park in Londen met muziek van Händel. De imposante bezetting telde 100 man: 40 strijkers, 24 hobo’s, 12 fagotten, 9 hoorns, 9 trompetten en slagwerk. Händel was mordicus tegen een openbare repetitie vooraf, toch verzamelde zich een massa van 12.000 mensen in Vauxhall. Door de enorme toeloop en chaos ontstond een drie uur durende verkeersopstopping op London Bridge.

De uitvoering tijdens het vuurwerk was een groot succes, ondanks de regen. Händel schreef toepasselijke muziek: majestueus, in een stralend, krachtig D groot. Een machtige klankpoort in Franse ­gepuncteerde stijl opent het geheel. Ook de overige delen zijn in Franse stijl. Eerst een snelle Bourrée, gevolgd door een bedaard deinende Siciliano die de vrede moet verbeelden. Dan een spetterend door koperblazers overheerst vreugdestuk (La Réjouis­sance, de vreugde). En ten slotte twee galante modestukken, twee menuetten, het eerste mild en klein bezet, en het tweede krachtig en stralend en met een tutti-bezetting. Een voor die tijd machtig klankspektakel.