Jonge Nederlanders: trombonist Sebastiaan Kemner in Harmony of Spheres

Sinds de Oudheid tot ver in de Renaissance heeft de theorie van de muziek der sferen de verbeelding van ontelbare schrijvers, dichters en componisten gevoed. Trombonist Sebastiaan Kemner en muziekcollectief Silbersee verweven de Renaissance met onze tijd en willen het publiek vocaal, instrumentaal en elektroakoestisch een tijdloze sterrenhemel laten ervaren.

Beweging wordt eeuwigdurende klank

In de Oudheid verklaarde men de kosmische beweging en het begrip harmonie aan de hand van zeven kristallijnen koepels die de aarde omringen en de toen bekende zeven planeten dragen die de aarde omcirkelen. De beweging van de hemelsferen brengt harmonische akkoorden, letterlijk ‘hemelse muziek’ voort. Sebastiaan Kemner beeldt zich in hoe de aanblik van de sterrenhemel een gevoel van nietigheid opwekt: ‘We zijn op elkaar aangewezen in deze perfect vormgegeven wereld waar we nog maar zo ongelooflijk weinig van af weten.’

De vele puzzelstukken van dit programma worden aaneengeregen door vijf gedeeltelijk elektronische en gedeeltelijk elektroakoestische korte werkjes van de Nederlandse klank­onderzoeker en componist Wouter Snoei. ‘Ze vormen telkens een overgang tussen de andere stukken, waarbij ze soms mee en soms tegen kleuren’, verklaart Snoei. Hij creëert naar eigen zeggen ‘een textuur die zich langzaam ontwikkelt en onderbroken wordt door de omliggende werken, een structuur die onvermijdelijk doorgaat, ook als je niet kijkt.’ Hij verbindt zijn ‘klank­landschap’ ook harmonisch met de omliggende werken door soms de stemmen van de zangers of de klank van de trombone te mixen middels live processing die via vier tot zes luidsprekers door de ruimte rondom het publiek verspreid wordt.

Pythagoras en Josquin

Pythagoras (zesde eeuw v. Chr.) onderzocht als eerste de afstanden van de planeten. Hij bracht ze empirisch in verband met de wiskundige verhoudingen van welluidende toonintervallen. De link tussen wiskunde en geluid fascineerde hem mateloos. Zouden de planeten niet ieder een eigen toon voortbrengen en samen een prachtig akkoord vormen? Worden die klanken geordend door de goddelijke rede? Door het besef van het bestaan van natuurlijke wetmatigheden ontstond later een vaste reeks tonen, de basis van ons westerse toon­systeem. Renaissance-componisten als Josquin Desprez lieten zich daardoor regelmatig tot woordspelletjes en muzikale raadsels verleiden.

In Ut Phoebi radiis gebruikt Josquin in een op- en neergaande beweging de namen van de notenladder als eerste lettergreep van elke zin (toen nog zes trappen: ut-re-mi-fa-sol-la). Dit ceremonieel motet presenteert Maria als hemelse koningin. Het is een vertrouwd beeld in de katholieke iconografie. Maria is omgeven door een krans van zonnestralen en staat op de sikkel van de maan, een verwijzing naar de wisselvalligheid van het leven.

Kepler en Lassus

Terwijl bij Pythagoras en zijn navolgers het begrip ‘harmonie’ voornamelijk een geestelijk concept was, duurde het tot de Renaissance vooraleer harmonische samenklanken en meerstemmigheid tot muzikale werkelijkheid evolueerden. Wiskundige en astronoom Johannes Kepler (1571-1630) speelde daarin een centrale rol. In tegenstelling tot de ‘antieken’ dacht hij niet dat de beweging van de hemellichamen effectief geluid veroorzaakte. Hij verbond het oude concept van de ‘harmonie der sferen’ liever met polyfonie. De geometrie van de hemelsferen was volgens hem aantoonbaar in de meest perfecte poly­fone composities van zijn tijd.

Kepler vroeg meerdere componisten een motet te schrijven waarin de harmonieën dienden verwerkt die het resultaat waren van de planetaire gegevens uit zijn onderzoek. Kepler oordeelde dat Orlando di Lasso het best zijn ideeën benaderde. Als voorbeeld nam hij Lassus’ motet In me transierunt. Daarin wordt elke zangstem verbonden aan een planeet: sopraan (Mercurius), alt (Aarde en Venus), tenor (Mars) en bas (Saturnus en Jupiter). De bewegingen van elke planeet passen bij hun overeenstemmende zangpartij, de ene in vrijere, hoge regionen, de andere met grotere of kleinere toonafstanden of zelfs in melodisch-geometrische figu­ren.

‘De fusie tussen trombone en menselijke stem is dé manier om zo dicht mogelijk bij de ultieme harmonie der sferen te komen’

Voor Kepler en zijn tijdgenoten komt de perfectie van al wat door het goddelijke is gecreëerd tot uiting in de relatie tussen geometrie, astronomie en muziek: Si caelum et caeli caelorum (‘alle hemelen bevatten het goddelijke’) bezingt de essentie van deze gedachte. Daartegenover legt het diepe verlangen naar orde ook een angstgevoel bloot. Het motet Timor et tremor van Lassus ademt zowel de beklemming van de angst als het smeken om bescherming in oorlogstijd. Tegenover de volmaaktheid van de kosmos staat de armzalige mens met al zijn fouten en zonden, een gedachte die nergens beter tot uitdrukking komt dan in de vaak getoonzette psalmtekst Miserere mei Deus.

Een fusie van stemmen

Temidden van de overwegend donkere, ingetogen polyfone gezangen plaats Sebastiaan Kemner bewust de psalm Les cieux en chacun lieu van Jan Pieterrszoon Sweelinck. Bij monde van Koning David is dit een boodschap van de hemel, namelijk dat God de leider is van alle muziek. ‘Dit driedelige stuk vormt een uitbundig contrast, je voelt het licht openen in het midden van het programma’, vertelt Sebastiaan enthousiast, ‘het voelt als een raderwerk dat precies in elkaar valt’.

Voor Kemner is de fusie tussen de trombone en menselijke stemmen dé manier om zo dicht mogelijk bij de ultieme harmonie der sferen te komen: ‘Deze combinatie is al vele honderden jaren gebruikt om het goddelijke en het ontzaglijke mee te verklanken. Het open geluid van de trombone mengt goed met zangstemmen. Net als de menselijke stem is de trombone in staat tot subtiele nuances. Ze kunnen allebei de noten als het ware ‘masseren’ en het publiek transporteren naar een andere wereld.’

Klank als mysterie

Het spelen met tijdsgewrichten en het zoeken naar klankexperimenten bracht Kemner tot samenwerking met twee jonge componisten. De Koreaanse Seung-Wong Oh biedt een moderne Oosterse kijk op het thema ‘harmonie der sferen’.

Kemner: ‘Seung Wong Oh heeft zich nauwgezet verdiept in dit voor haar minder bekende gegeven. In Music of Celestial Harmony citeert ze uit Keplers geschriften. Net als Lassus verbindt ze aan elke stem een andere planeet. Maar je hoort tegelijk ook haar eigen achtergrond. Haar muziek heeft vaak iets ritueels en ze voegt timbres toe met natuurlijke boventonen en met typisch Aziatische percussie-instrumenten. Daardoor is dit een heel sfeervol stuk geworden.

Voor de tweede opdracht heb ik mij gericht tot Giuliano Bracci. Toen ik een strijkkwartet van hem had gehoord, was dat voor mij een eye-­opener. Ik heb bij hem nadien een duet besteld (Those Evenings of the Brain) voor alt Fanny Alofs en mezelf. Omdat de trombone van nature luider klinkt dan de altstem was het een uitdaging om de twee mooi te mengen. Als trombonist leer ik veel van zangers en ik benadruk graag de lyrische kant van mijn instrument.’

Tijdens de Renaissance was het gebruikelijk om in vocale muziek een partij te vervangen door trombone (of een ander instrument). Ook met zijn Non sta, si svolge e gira (2012) sluit Bracci aan bij eeuwenoude tradities. Hier maakt hij een collage van teksten van Giordano Bruno, dichter en filosoof uit de zestiende eeuw. De hoofdthema’s zijn de oneindigheid van het universum en de menselijke conditie in een ruimte die geen vooraf bepaald centrum heeft. De muziek focust op de individualiteit van één stem en het punt waar alle stemmen ineen vloeien en niets anders worden dan klank op zich. Een gedachte die de kern van dit programma vormt.