Jonge Nederlanders: Tobias Borsboom en Piotr Jasiurkowski

Tekst: Michiel Cleij

Het artistieke leven van Wolfgang Amadeus Mozart kende geen rustpunten. Die kon hij zich niet permitteren, als hij dat al had gewild. Wanneer hij niet voor een opdrachtgever componeerde, deed hij dat wel voor zichzelf.

Hij moest muziek schrijven voor edellieden, geestelijken en theaterdirecteuren, lesmateriaal voor zijn leerlingen maken, rijke en/of bevriende musici van nieuw repertoire voorzien. Daarnaast componeerde hij voor eigen gebruik: als dirigent of pianist kon hij de belangstelling voor zijn muziek aanzienlijk vergroten.

Levensonderhoud mag dan de motor ­achter Mozarts fenomenale activiteit geweest zijn, maak- en speelplezier was de brandstof. Zonder onverzadigbare ‘muziekhonger’ en aangeboren nieuwsgierigheid was hij nooit zo productief geweest in zoveel verschillende disciplines, financiële nooddruft ten spijt.

Het was onvermijdelijk dat Mozart zich op het relatief nieuwe genre van de vioolsonate zou storten. Na een aantal conventionele werkjes componeerde hij op zijn tweeëntwintigste de veel originelere Vioolsonate in e klein, KV 304. Traditioneel is nog wel de tweedelige opbouw (spoedig zou Mozart grootschaliger sonates schrijven), maar daarbinnen gebeurt veel.

Behalve de welbespraakte verteltrant van het werk (met aan het slot een passage waarin alle ­eerdere thema’s en motieven nog even ­voorbijkomen) valt vooral de dramatische toon op: niet alleen het eerste deel, maar ook het ‘menuet’ dat daarop volgt heeft een ingehouden droefenis die je eerder van een latere componist uit de Romantiek zou verwachten dan van Mozart.

Maar je moet wel van ijs zijn als een teleurstellend verblijf in Parijs en het gelijktijdige overlijden van je moeder geen sporen nalaat in de muziek die je op dat moment schrijft.

Tekst: Anneloes Brand

In zijn eigen tijd werd César Franck slechts in een beperkte kring bejubeld, namelijk als organist van de Basilique Ste-Clotilde en het Trocadéro en als orgeldocent aan het ­Parijse Conservatorium. In de laatste jaren van zijn leven raakte hij beter bekend als ­componist, maar na zijn dood steeg zijn roem pas echt.

Samen met zijn Symfonie in d klein, opus 48 behoort de Sonate voor viool en piano in A groot tot Francks populairste composities – niet zo verwonderlijk, want het werk staat bol van prachtige melodieën, verbeeldingskracht, romantiek en temperament.

Dat het zo geliefd is blijkt ook uit het aantal en de verscheidenheid van de bewerkingen die ervan werden gemaakt. Er bestaan onder meer versies voor fluit, cello, alt­viool en zelfs tuba, maar alleen die voor cello kreeg goedkeuring van de componist.

Het huwelijk van de Belgische viool­virtuoos Eugène Ysaÿe en Louise Bourdeau vormde de aanleiding en inspiratie voor Francks enige vioolsonate. Net als Franck was Ysaÿe geboren in Luik. Hij werd een voorvechter van nieuwe Franse muziek, niet alleen als violist maar ook als componist.

Ysaÿe speelde ­Francks Sonate in A groot voor het eerst tijdens zijn huwelijksfeest op 26 september 1886 en bezorgde het werk drie maanden later in Brussel zijn publieke première. Daarna voerde hij het nog vele malen tijdens tournees uit en vertelde zijn publiek er dan graag bij dat hij het ‘con amore’ (met liefde) speelde, aangezien het een huwelijks­geschenk was.

Tekst: Michiel Cleij

In 1905 was Karol Szymanowski een van de oprichters van ‘Jong Polen’, een groep die Poolse muziek wilde promoten maar ondertussen sterk op de Duitse traditie leunde. Szymanowski’s muzikale oriëntatie was binnen de groep veruit het breedst.

Hij reisde jarenlang door grote delen van Europa, wat er ongetwijfeld toe bijdroeg dat zijn componeerstijl altijd iets onbestemds heeft, ondanks zijn hoorbare banden met Poolse (volks-)muziek. Daarnaast werd hij sterk beïnvloed door de wonderlijke klankwereld van Aleksander Skrjabin.

De vioolsonate die Szymanowksi op 21-jarige leeftijd componeerde is een weelderig laatromantisch werk, maar niet gespeend van moderne snufjes. Het begindeel heeft een bijna obsessief karakter: de indringende akkoordpassages in de pianopartij hebben een Skrjabin-achtige ‘bezetenheid’.

Het Andantino is het meest effectieve deel en omvat tevens een piepklein, getokkeld scherzo. Italiaanse invloeden verraden zich in de Finale: een tarantella die af en toe uitwaaiert (en afremt) in meerstemmige weefsels.

Bij de première in 1909 werd violist Pavel Kochanski begeleid door Arthur Rubinstein, de legendarische pianist die in de jonge Szymanowski al ‘een grootmeester’ herkende. Rubinstein bleef Szymanowki’s ontwikkeling op de voet volgen en was een van zijn belangrijkste pleitbezorgers in het buitenland.

Tussen de naoorlogse modernisten neemt Krzysztof Penderecki een aparte plek in. Enerzijds experimenteerde hij heel wat af; roemrucht is zijn klankstudie met ‘gillende’ strijkersglissando’s die de titel Threnos (klaagzang) voor de slachtoffers van Hiroshima kreeg, een typisch avant-gardestuk dat afrekende met het ‘ouderwetse’ idee dat muziek per se oorstrelend moet zijn.

Anderzijds vond hij al in de jaren vijftig dat veel van zijn generatiegenoten hun doel voorbijschoten: te cerebraal, te publieks­onvriendelijk. Penderecki heeft ­nazi-gruwelen aanschouwd en communistische dwang ervaren; daarom ziet hij gevaar in al te dogmatische vernieuwingsdrift, hoe goedbedoeld die ook was.

De Drie miniaturen voor viool en piano klinken modern, maar niet schokkend. Met hun akoestische ‘speldenprikjes’ sluiten ze aan bij de klankwereld van Anton Webern; tegelijkertijd wekken ze de indruk van vrije improvisaties, waarin de viool – ­Penderecki’s ‘eigen’ instrument – met uiteenlopende speeltechnieken een scala aan wonderlijke sferen oproept.

Henryk Wieniawski was een van die typisch negentiende-eeuwse kosmopolitische kunstenaars: geboren in Polen, opgeleid in Parijs en uiteindelijk wortel schietend in Rusland. Evenals zijn landgenoot Frédéric Chopin brak hij een lans voor Poolse muziek in het buitenland en met name in Parijs.

De opkomst van muzikale salons aldaar gaf musici volop gelegenheid om zich als solist of in kamerbezetting te profileren. Een virtuoos als Wieniawski gooide hoge ogen, zowel met eigen composities als met uitvoeringen van geliefde repertoirestukken; zo vertolkte hij met Franz Liszt aan de piano onder meer Beethovens Kreutzersonate.

De Fantaisie brillante, opus 20 is een typisch product van die periode: thema’s uit een van Frankrijks meest geliefde opera’s, Faust van Charles Gounod, zijn hier met evenveel flair als theatergevoel voor viool gearrangeerd waarbij de piano slechts een ondersteunende rol heeft.