Jonge Nederlanders: sopraan Lilian Farahani

Met dit programma eert sopraan Lilian Farahani een aantal sterke vrouwen. De bijbelse Eva verschijnt naast Shakespeares tragische personage Ophelia en de Perzische sprookjes­vertelster Sjeherazade. Wat ze gemeen hebben is hun eigenzinnigheid: ze nemen hun lot in eigen handen, of verzetten zich tegen het patriarchaat, of komen anderszins voor zichzelf op.

Strauss

Het oudste werk is van Richard Strauss – een romanticus, maar wel eentje die inmiddels in de moderne tijd was aangeland. Eerder componeerde hij opera’s over de slagvaardige vrouwfiguren Salome en Elektra – een enorm verschil met de negentiende-eeuwse portrettering van vrouwelijke personages als willoze slachtoffers. ­Shakespeares ­Ophelia wordt krankzinnig na de moord op haar vader door haar geliefde Hamlet, waarop ze zich verdrinkt. Strauss – wiens eigen manische moeder in een inrichting verbleef – maakt haar waanzin invoelbaar, zowel in de zanglijnen als in de soms bijna bizarre begeleiding. In het eerste en derde lied rouwt Ophelia om haar vader; in het tussenliggende gezang geeft ze met pijnlijke vrolijkheid een beeld van Hamlets grilligheid en ontrouw. Haar zelfmoord wordt niet verklankt, maar hangt als een donderwolk over de slotregels. Ook zonder de visuele bombast van opera kon Strauss een tragedie haarscherp voor je geestesoog laten verschijnen.

Heggie

Een eigentijdse Eva verschijnt in Eve-Song van Jake Heggie, momenteel een van Amerika’s succesvolste componisten. Voor Farahani, altijd op zoek naar repertoire waarin ze meer kan zijn dan een zingende verteller, bleek deze cyclus een perfecte match – met dank, benadrukt ze, aan haar vaste begeleider Maurice Lammerts van Bueren, die Heggies werk bij haar introduceerde. ‘Klassieke liederen hebben vaak een verheven toon en een geparfumeerde expressie, maar Heggie zoekt juist een directheid waarmee je je kunt identificeren. Deze songs zijn confronterend, grillig en uitbundig, soms op het geëxalteerde af. Het zijn echt ­mini-operaatjes, met lange melodische lijnen waarin je flink kunt uitpakken. Je volgt Eva in haar verkenning van het paradijs, maar vanuit een modern perspectief. Ze stelt kritische vragen over haar bestaan en laat zich niet door God of Adam de wet voorschrijven: ze eet van die appel omdat ze haar eigen keuzes wil maken en álle aspecten van haar wereld wil ervaren. En ze bedient zich van eigentijds Engels, inclusief gevloek en getier. Dat maakt de herkenbaarheid nog groter.’

Ravel

Ravels liederen over Sjeherazade, de vertelster uit de klassieke sprookjesbundel Duizend-en-een-nacht, zijn wel degelijk ‘geparfumeerd’ en gecultiveerd. ‘Maar’, zegt Farahani, ‘het onderwerp raakt natuurlijk de middenoosterse snaar in mij. En ook Sjeherazade is een sterke vrouw, die met haar verhaalkunst haar executie net zolang uitstelt tot ze vrij is.’

Maurice Ravel was tijdens de Wereldtentoonstelling van 1889 in Parijs in de ban geraakt van exotiek – en dus ook, kort daarna, door de dichtbundel Schéhérazade van zijn kameraad ­Tristan Klingsor. Daarin trok niet alleen de oriëntaalse sfeer hem aan, maar ook de vrije versvorm; die staat dicht bij spreektaal en geeft de zanglijnen een spontaan, improvisatorisch effect.

Na het monumentale Asie – vol fascinatie voor de verfijnde, maar soms ook brute schoonheid van het Oosten – volgt La flûte enchantée, waarin een slavin haar ‘heer’ moet behagen terwijl ze buiten het fluitspel van haar geliefde hoort. En in L’indifferent is het woord gericht tot een van de eunuchen waarmee Perzische vorsten zich omringden: de androgyne jongeman ‘met de vrouwelijk wiegende heupen’ is seksueel onverschillig en laat zich niet verleiden tot een glas wijn bij de dichter thuis.

Net als flamenco en blues is tango duistere muziek, ondanks de frivole klank

Piazzolla

Terwijl Jake Heggie zijn liedkunst een eigentijdse aardsheid meegeeft, doen de tango’s van Astor Piazzolla eigenlijk het omgekeerde. Piazzolla bracht deze traditionele ‘bordeelmuziek’ naar de concertzaal en voegde er elementen uit jazz en klassieke muziek aan toe. Daar kreeg hij in eigen land heel wat kritiek op; velen vonden zijn composities te ingewikkeld en Piazzolla’s uitbreiding van het traditionele tango-ensemble met een elektrische gitaar kwam hem zelfs op een doodsbedreiging te staan. Toch vervreemdde hij nooit van zijn wortels; het bleef muziek over de schaduwkant van Buenos Aires. Want net als flamenco en blues is tango duistere muziek, ondanks de frivole klank. Dat blijkt het sterkst uit de tangoliederen die Piazzolla schreef met de dichter Horacio Ferrer. Chiquilín de Bachín vertelt over het zwerfjochie (een ‘engeltje in jeans’) dat rozen verkoopt om te overleven, geen schoenen meer heeft en niet wil zien hoe zijn moeder als straatprostituee werkt. Uit de ‘tango-­opera’ María de Buenos Aires klinkt het lied waarmee de hoofdpersoon zich introduceert: ze is hoer en heilige tegelijk, gedoemd tot een liederlijk bestaan en sterft en herrijst steeds weer in een onverbiddellijke cyclus – en symboliseert daarmee de eeuwige hoop op een beter leven.