Jonge Nederlanders: Laetitia Gerards Met Poulencs La Voix Humaine

tekst: Joke Dame

Er zijn dingen die je als buitenstaander beter niet kunt horen: bijvoorbeeld hoe een verlaten vrouw haar ex-geliefde in een laatste, wanhopig telefoongesprek eindeloos aan de praat houdt om het contact – de ­haperende telefoonlijn als laatste verbinding – maar niet te hoeven verbreken.

Jean Cocteau hoorde per ongeluk zo’n vertwijfeld telefoon­gesprek, nam de tragiek waar van de ongelijke ­ritmes in de stemmen van de ex-geliefden en schreef zijn monoloog La voix humaine (1928).

Francis Poulenc componeerde dertig jaar na de wereldpremière in Parijs hartverscheuren­de noten bij de tekst, aanvankelijk voor so­praan en piano – een paar maanden later ook voor sopraan en orkest. De componist noemde het een tragédie lyrique en daar is niks mee miszegd.

Ruim veertig minuten horen we een vrouw die zich pijnlijk precies in haar ziel laat kijken en zich langzaam, voor onze ogen en oren, te gronde richt. Het voelt ongemakkelijk, getuige te zijn van zo’n expliciete zelfvernedering. Je wilt er niet bij zijn, de herkenning is groot en je weet dat je het nooit moet doen onder zulke omstandigheden: de telefoon opnemen.

Poulenc, een man van de mannenliefde, wist zich bijzonder goed te verplaatsen in het ­lijden van vrouwen en maakte daarvoor in zijn composities graag ruim baan. Hij had dat kunstje al eens geflikt in zijn opera Dialogues des Carmélites.

In een meer dan zeven ­minuten durende scène liet hij zestien ­zingende kloosterzusters één voor één het schavot bestijgen. En onder het onregelmatig suizen en met een klap neerkomen van het guillotinemes – de opera speelt tijdens de Franse Revolutie – liet hij het nonnenkoor geleidelijk inkrimpen totdat er nog maar één zangstem over was; tot ook die stem, midden in een gezongen woord, stokt.

Dit alles had Poulenc met huiveringwekkende nauwkeurigheid in de partituur genoteerd. En tot op de dag van vandaag mist deze scène zijn uitwerking niet.

‘Ik moest eerst de metafysische en spirituele angst in Dialogues des Carmélites ervaren om de gruwelijke menselijke angst in de tekst van Cocteau onder ogen te durven komen,’ zei Poulenc later, aan de vooravond van de première van La voix humaine.

Een uitspraak die duidelijk maakt hoe sterk zijn persoonlijke betrokkenheid was bij deze mini-opera. Poulenc kende als homoseksueel en katholiek maar al te goed de diepe wanhoop van een liefde die niet mocht bestaan, de ambivalentie tegenover zijn seksualiteit, ook in zichzelf.

‘Ik ben bezig met een opera – je weet waar hij over gaat: een vrouw (ik) voert een laatste telefoongesprek met haar ­geliefde die de volgende dag met een ander gaat ­trouwen.’ 

In La voix humaine horen we één kant van het gesprek. Wat de man aan de andere kant van de telefoonlijn zegt weten we niet, hooguit via de reacties van de vrouw, die in de partituur vermeld staat als ‘Elle’ – Zij. Haar naamloosheid versterkt de gedachte dat wij allemaal zo aan de telefoon hadden kunnen zitten.

Het gaat om een gepassioneerde liefde die Elle is kwijtgeraakt. Ze probeert zich groot te houden. Ze weet dat dit de laatste keer is dat ze hem spreekt en wil een waardig afscheid op gelijke voet. Dat probeert ze, maar het mislukt jammerlijk.

Allengs voelt ze: dit kan zijn laatste woord zijn, hij kan ophangen, en dan zet zij haar bedelend tijdrekken in. Steeds maar weer verzint ze iets om hem langer aan de telefoon te houden en verliest daarmee haar waardigheid.

De zangpartij ligt dicht bij spreken en volgt het ritme van de gesproken taal. Poulenc heeft de tekst volledig syllabisch getoonzet: elke lettergreep heeft een noot.

Niet alleen de tekst, ook de pianopartij is eenzijdig en volgt en versterkt uitsluitend háár emoties – van de geëxalteerd nerveuze zenuwuitbarstingen tot de rustige herinneringen aan gelukkiger tijden, van haar zelfspot tot het om aandacht smekende verslag van haar dagelijkse beslommeringen, van haar zelfmedelijden tot haar vaag-chanterende opmerkingen zich iets aan te doen.

Een flard jazzmuziek maakt haar duidelijk dat haar geliefde uit is in de stad en zo snel mogelijk wil ophangen. Als hij uiteindelijk de verbinding verbreekt, zijn haar laatste woorden – ‘je t’aime…’ – aan niemand meer gericht.

Poulenc schreef La voix humaine voor de toen nog jonge sopraan Denise Duval en passeerde daarmee Maria Callas die door haar managers naar voren werd geschoven voor deze solorol.

Duval – ze overleed begin vorig jaar op 94-jarige leeftijd – was Poulencs muze sinds zijn opera’s Les mamelles de Tirésias en Dialogues des Carmélites. Ze werkte mee aan de totstandkoming van Poulencs La voix humaine, en dat gold ook voor auteur Jean Cocteau, die de eerste mise-en-scène ontwierp.

Er bestaat een foto uit 1959 waarop een hevig geëmotioneerde Cocteau een repetitie bijwoont in de Parijse Opéra-Comique. ‘Het is je gelukt,’ schreef hij de componist in oprechte waardering, ‘de juiste manier om mijn tekst te spreken voor eens en voor altijd vast te leggen.’