Jonge Nederlanders: Laetitia Gerards Met Poulencs La Voix Humaine
Jonge Nederlanders 20.15 uur
Laetitia Gerards sopraan
Ramon van Engelenhoven piano
Lisenka Heijboer regie
Thomas Lamers dramaturgie
Vera Selhorst vormgeving
Stan Verberkt klankontwerp
Hendrik Walther lichtontwerp
er is geen pauze
einde van het concert ca. 21.15 uur
Dit concert wordt voorzien van boventiteling.
Na afloop van het concert blijft de foyer geopend.
Francis Poulenc 1899-1963
La voix humaine, tragédie lyrique (1958)
voor sopraan en piano
PROGRAMMA
Het programma van vanavond is een tweeluik. Het begint met een klankontwerp van Stan Verberkt, samengesteld uit live pianomuziek en opnames. Op tape leest Ramsey Nasr delen voor uit zijn boek De andere stem, dat ook is bewerkt voor zijn solovoorstelling bij Toneelgroep Amsterdam. Dit gaat naadloos over in de integrale uitvoering van Poulencs La voix humaine voor stem en piano.
Toelichting
Francis Poulenc 1899-1963
La voix humaine
tekst: Joke Dame
Er zijn dingen die je als buitenstaander beter niet kunt horen: bijvoorbeeld hoe een verlaten vrouw haar ex-geliefde in een laatste, wanhopig telefoongesprek eindeloos aan de praat houdt om het contact – de haperende telefoonlijn als laatste verbinding – maar niet te hoeven verbreken.
Jean Cocteau hoorde per ongeluk zo’n vertwijfeld telefoongesprek, nam de tragiek waar van de ongelijke s in de stemmen van de ex-geliefden en schreef zijn monoloog La voix humaine (1928).
Francis Poulenc componeerde dertig jaar na de wereldpremière in Parijs hartverscheurende noten bij de tekst, aanvankelijk voor sopraan en piano – een paar maanden later ook voor sopraan en orkest. De componist noemde het een tragédie lyrique en daar is niks mee miszegd.
Ruim veertig minuten horen we een vrouw die zich pijnlijk precies in haar ziel laat kijken en zich langzaam, voor onze ogen en oren, te gronde richt. Het voelt ongemakkelijk, getuige te zijn van zo’n expliciete zelfvernedering. Je wilt er niet bij zijn, de herkenning is groot en je weet dat je het nooit moet doen onder zulke omstandigheden: de telefoon opnemen.
Poulenc, een man van de mannenliefde, wist zich bijzonder goed te verplaatsen in het lijden van vrouwen en maakte daarvoor in zijn composities graag ruim baan. Hij had dat kunstje al eens geflikt in zijn Dialogues des Carmélites.
In een meer dan zeven minuten durende scène liet hij zestien zingende kloosterzusters één voor één het schavot bestijgen. En onder het onregelmatig suizen en met een klap neerkomen van het guillotinemes – de opera speelt tijdens de Franse Revolutie – liet hij het nonnenkoor geleidelijk inkrimpen totdat er nog maar één zangstem over was; tot ook die stem, midden in een gezongen woord, stokt.
Dit alles had Poulenc met huiveringwekkende nauwkeurigheid in de genoteerd. En tot op de dag van vandaag mist deze scène zijn uitwerking niet.
‘Ik moest eerst de metafysische en spirituele angst in Dialogues des Carmélites ervaren om de gruwelijke menselijke angst in de tekst van Cocteau onder ogen te durven komen,’ zei Poulenc later, aan de vooravond van de première van La voix humaine.
Een uitspraak die duidelijk maakt hoe sterk zijn persoonlijke betrokkenheid was bij deze mini-opera. Poulenc kende als homoseksueel en katholiek maar al te goed de diepe wanhoop van een liefde die niet mocht bestaan, de ambivalentie tegenover zijn seksualiteit, ook in zichzelf.
‘Ik ben bezig met een opera – je weet waar hij over gaat: een vrouw (ik) voert een laatste telefoongesprek met haar geliefde die de volgende dag met een ander gaat trouwen.’
In La voix humaine horen we één kant van het gesprek. Wat de man aan de andere kant van de telefoonlijn zegt weten we niet, hooguit via de reacties van de vrouw, die in de partituur vermeld staat als ‘Elle’ – Zij. Haar naamloosheid versterkt de gedachte dat wij allemaal zo aan de telefoon hadden kunnen zitten.
Het gaat om een gepassioneerde liefde die Elle is kwijtgeraakt. Ze probeert zich groot te houden. Ze weet dat dit de laatste keer is dat ze hem spreekt en wil een waardig afscheid op gelijke voet. Dat probeert ze, maar het mislukt jammerlijk.
Allengs voelt ze: dit kan zijn laatste woord zijn, hij kan ophangen, en dan zet zij haar bedelend tijdrekken in. Steeds maar weer verzint ze iets om hem langer aan de telefoon te houden en verliest daarmee haar waardigheid.
De zangpartij ligt dicht bij spreken en volgt het ritme van de gesproken taal. Poulenc heeft de tekst volledig syllabisch getoonzet: elke lettergreep heeft een noot.
Niet alleen de tekst, ook de pianopartij is eenzijdig en volgt en versterkt uitsluitend háár emoties – van de geëxalteerd nerveuze zenuwuitbarstingen tot de rustige herinneringen aan gelukkiger tijden, van haar zelfspot tot het om aandacht smekende verslag van haar dagelijkse beslommeringen, van haar zelfmedelijden tot haar vaag-chanterende opmerkingen zich iets aan te doen.
Een flard jazzmuziek maakt haar duidelijk dat haar geliefde uit is in de stad en zo snel mogelijk wil ophangen. Als hij uiteindelijk de verbinding verbreekt, zijn haar laatste woorden – ‘je t’aime…’ – aan niemand meer gericht.
Poulenc schreef La voix humaine voor de toen nog jonge sopraan Denise Duval en passeerde daarmee Maria Callas die door haar managers naar voren werd geschoven voor deze solorol.
Duval – ze overleed begin vorig jaar op 94-jarige leeftijd – was Poulencs muze sinds zijn opera’s Les mamelles de Tirésias en Dialogues des Carmélites. Ze werkte mee aan de totstandkoming van Poulencs La voix humaine, en dat gold ook voor auteur Jean Cocteau, die de eerste mise-en-scène ontwierp.
Er bestaat een foto uit 1959 waarop een hevig geëmotioneerde Cocteau een repetitie bijwoont in de Parijse Opéra-Comique. ‘Het is je gelukt,’ schreef hij de componist in oprechte waardering, ‘de juiste manier om mijn tekst te spreken voor eens en voor altijd vast te leggen.’
Biografie
Laetitia Gerards, sopraan
Laetitia Gerards begon op vijfjarige leeftijd met spelen en werd vanaf haar dertiende opgeleid aan de Young Musicians Academy van het conservatorium in Tilburg. Ze ontwikkelde een grote liefde voor zang en toneel. Ze studeerde muziektheater in Tilburg en zang bij Sasja Hunnego aan het Conservatorium van Amsterdam, waar ze in 2013 afstudeerde.
In 2014 kreeg ze de Concertgebouw Young Talent Award. Ook won ze het Prinses Christina Concours.
De sopraan werd geëngageerd door de meeste Nederlandse orkesten en het Filharmonisch Orkest van Moskou en trad op in Italië, Argentinië, de Verenigde Staten en Canada.
Laetitia Gerards heeft speciale affiniteit met het werk van componisten als Kurt Weill, Leonard Bernstein en George Gershwin, en maakte indruk als Anna in Die sieben Todsünden van Weill, Anne Egerman in Sondheims A Little Night Music en Eileen in Bernsteins A Wonderful Town voor de Nederlandse Reisopera. Andere hoogtepunten waren haar vertolking van Servilia in La clemenza di Tito van Mozart met het Orkest van de Achttiende Eeuw onder Kenneth Montgomery, Dancing Girl in Adams’ The Death of Klinghoffer onder leiding van de componist, en in december 2023 Papagena in Mozarts Die Zauberflöte bij De Nationale .
In de was Laetitia Gerards onder meer te horen met een geënsceneerde La voix humaine van Poulenc (2017) en kreeg ze in maart 2018 carte blanche tijdens een TRACKS-concert.
Ramon van Engelenhoven, piano
Ramon van Engelenhoven behaalde in 2019 zijn masterdiploma aan het Conservatorium van Amsterdam, waar hij studeerde bij Frank Peters en ook werkte met Jan Wijn en Naum Grubert. Hij won eerste prijzen op het Internationaal Steinway Pianoconcours (2012) en het Prinses Christina Concours (2013).
In 2015 won hij de Young Pianist Foundation Competition en de Grand Prix Youri Egorov, die gepaard ging met een optreden in Sint-Petersburg met het Mariinski Orkest onder leiding van Valery Gergiev.
In seizoen 2019/2020 ontving de pianist de publieksprijs van Dutch Classical Talent. Als kamermusicus werkt Ramon van Engelenhoven samen met bijvoorbeeld Lucie Horsch en Sylvia Huang en is hij regelmatig betrokken bij projecten van het Concertgebouworkest en zijn musici.
Als solist trad hij op met Phion, het Noord Nederlands Orkest, Camerata RCO en het Residentie Orkest. Zijn eerste soloalbum met werken en eigen bewerkingen van Korngold werd in 2024 genomineerd voor een Edison Klassiek en kreeg ook internationaal lovende kritieken.
Zijn van muziek uit Korngolds Das Wunder der Heliane verschijnt bij Schott Music. In de Eigen Programmering speelde Ramon van Engelenhoven meest recent in het Jonge Nederlanders- van klarinettiste Gerbrich Meijer (september 2025).

